Peiling 2005: ‘Nieuwe media, nieuwe kansen

Hoe gaat het Nederlandse medialandschap van de toekomst eruit zien? Welke mogelijkheden en bedreigingen wachten de Nederlandse journalistiek? De Nieuwe Reporter vroeg het zo’n 40 mediadeskundigen. Hieronder deel twee van het verslag van deze peiling.

Het is ondanks de sombere geluiden van gisteren niet alles kommer en kwel op de antwoordformulieren van onze peiling. De respondenten zien in het veranderende medialandschap zeker ook mogelijkheden voor de journalistiek, zowel voor de gevestigde instituties, als voor nieuwkomers.

Deel 1: De traditionele journalistiek wankelt
Deel 2: Nieuwe Media, Nieuwe Kansen
Overzicht alle antwoordformulieren

De meest geuite verwachting is dat er “cross-mediaal” geïntegreerd zal worden. Tekenend is het antwoord van Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Broertjes. Op de vraag welke mediavorm de toekomst heeft, vinkt hij de hokjes aan van de multimediale gratis krant op internet en het multimediale internet-aanbod van spelers als Yahoo, Google, MSN, KPN/Planet. Ook bij veel anderen is de gratis multimediale krant op internet favoriet. “Op internet”, schrijft Frank Janssen, “zullen we moeten denken in termen van grote aantallen kleine titels. Deze titels zullen vooral kenmerken vertonen van het aanbod van een gratis multimediale krant, die volgens de principes van collectieve/groepsweblogs (co-creation!) allerlei kleine communities probeert op te bouwen. Afhankelijk van interesses, moment en beschikbare devices wordt er informatie en communicatie op maat geboden.”

Over het waarom van de integratie van tekst, beeld en geluid zegt Bauke Freiburg: “Bewegend beeld zal een steeds belangrijker medium worden voor de overdracht van journalistieke informatie om de simpele reden dat het niet prettig is om lange teksten vanaf een beeldscherm te lezen. Korte teksten in combinatie met gesproken woord en audiovisuele presentaties zullen steeds meer dienen als ‘ingang’ tot een onderwerp.”

Actiever publiek dé trend

De respondenten denken verder dat de journalistiek op drie maatschappelijke trends moet inspelen. Ten eerste op het verlangen van het publiek naar een eigen, actieve inbreng. Die wens wordt door de meeste respondenten – van Broertjes en Van der Kaa tot Steeman, Weegenaar, Wiggers en Van der Zande – als dé bepalende trend op de markt voor journalistieke informatie gezien (Steeman vermoedt dat deze trend een reactie vormt op de steeds grotere greep van commerciële partijen op het nieuws). Daarnaast worden de individualisering en toenemende cultureel-etnische diversiteit als belangwekkende trends genoemd.

Inspelend op die trends hebben journalisten gelegenheid om te sturen en te scheppen. Onderzoeker David Nieborg: “Burgers zullen nieuws willen zien dat zij interessant vinden op het moment dat zij dat willen. Het idee van mass-customisation (het idee van ‘een persoonlijke krant’) zal, mijn inziens, een enorme vlucht nemen.”

Ook trendwatcher Frank Janssen staat stil bij deze mass customisation. “Burgers zullen persoonlijker en meer op maat journalistieke informatie willen ontvangen. Bijvoorbeeld direct in dialoog met een geestverwante journalist, zoals je voorheen voor NRC Handelsblad, de Volkskrant of De Telegraaf koos. Of met je neus bovenop het (virtuele) gesprek dat die journalist en een andere lezer (of zelfs co-creator!) met elkaar hebben.”

Vera Keur, doordenkend in dezelfde richting, voorspelt een verbinding tussen ‘’mobiel” en RSS: “Mensen zullen meer belangstelling krijgen voor individuele verslaggeving door journalisten en mensen die hen aanspreken; met RSS halen ze die berichten eenvoudig binnen, en dankzij de mobiele communicatie doen ze dat waar ze op dat moment ook zijn.” Bas Raijmakers voorspelt dat bewegend beeld via internet in combinatie met RSS voor televisie hetzelfde gaat doen als voor de muziek. Het zal leiden tot “podcast-achtige, op maat gesneden collecties van bewegend beeld, radio en tekst die we gebruiken wanneer we willen. Journalisten en redacties leveren het materiaal hiervoor maar alle anderen met een verhaal ook. De journalistiek krijgt dus concurrentie en moet zich profileren tussen de ‘nieuwkomers’.”

Mobiel en “allways on”

Robert Briel vermoedt dat nieuwe technologieën de lezers en kijkers zullen bijstaan bij het selecteren van voor hen interessante bronnen: “steeds slimmere programme guides of search engines” die mensen helpen bij het vinden van de juiste programma’s, berichten of bronnen. “Dit zullen dynamische gidsen zijn, gebaseerd op een combinatie van eigen voorkeuren (zowel gedreven door eigen input als wel door feitelijk gedrag), die van vrienden en van ‘gelijk gestemden’.”

Samengevat in de woorden van Oscar Kneppers, directeur van TechMedia en uitgever van Bright: “De verdere individualisering en de combinatie “always on”/RSS/Mobile” zullen het komende decennium de grootste invloed op de markt voor journalistieke informatie uitoefenen.”

De journalistiek zal verder moeten accepteren – sommigen vinden zelfs: stimuleren – dat de “individualiserende” en naar eigen inbreng verlangende burgers een deel van het journalistieke werk naar zich toe trekken. Letterlijk: trekken. Paul Aelen, commercieel directeur van Checkit: “Het gaat van push naar pull, van passief naar actief; nieuwe technologieën zorgen ervoor dat niet alleen bedrijven maar ook burgers media gaan maken en zenden.”

Ook congresorganisator en journalist Monique van Dusseldorp voorziet die ontwikkeling: “De veranderende rol van het publiek zal grote invloed hebben: enerzijds de toenemende rol van het publiek in de productie van het nieuws door eigen bijdragen (beeld, video, live reportage), anderzijds de sociaal bepaalde selecties die het maakt van het beschikbare nieuws.” Jeroen Steeman noemt een voorbeeld: “De mogelijkheid om mobiel te bloggen met tekst, foto’s en video leidt tot meer burgerjournalistiek. Bij grote rampen zullen burgers het eerste zijn met nieuws, zij publiceren razendsnel over de laatste ontwikkelingen, sneller dan verslaggevers ter plaatse kunnen zijn.”

Deze actievere houding van het publiek vereist dat journalisten hun houding ten opzichte van het publiek veranderen, meent Natasja van den Berg, Hoofd Politieke Programmering de Balie. ‘Journalisten zullen in toenemende mate verantwoording moeten afleggen voor hun selectie van het nieuws.’

Bloggers samen met uitgevers?

Ervaringsdeskundige Carl Königel, hoofdredacteur van Sargasso.nl, is op dit punt minder optimistisch. “Hoe graag ik ook zou zien”, schrijft hij, “dat interactieve nieuwsvergaring op het internet over tien jaar het populairst is, ik geloof dat het merendeel van de Nederlanders gewoon nog voor de gemakkelijkste (eenrichtings-)weg kiest: tv en radio. Slechts een minderheid zal interesse tonen in interactieve kranten op het internet en collectieve weblogs, hoe goed ze ook zijn…”

Ook Robert Briel heeft zijn reserves. Hij ziet de Woodstock generatie weliswaar met vervroegd pensioen gaan (“zolang het nog kan”’) en het web als publishing platform ontdekken, maar acht niet elke burger even kansrijk in deze combinatie van burgerjournalistiek en traditionele journalistiek: “Het fenomeen self publishing zal slechts een beperkte invloed hebben zolang het een hoog zondag-schrijvers gehalte heeft. Alleen de besten zullen aansluiting vinden bij gerenommeerde uitgevers, zoals nu bijvoorbeeld Emerce al een aantal webloggers heeft geadopteerd. De branding van Emerce geeft ze een zekere mate van autoriteit, Emerce profiteert van het blogger fenomeen.” Webloggers en gevestigde journalistiek zijn in die optiek niet twee partijen die tegenover elkaar staan; ze kunnen elkaar juist vooruit helpen. Webloggers leveren gespecialiseerde informatie, traditionele uitgevers bieden hen een institutioneel podium, en daarmee geloofwaardigheid.

De respondenten identificeren nog een derde belangrijke ontwikkeling: de globalisering. Ook die zal de Nederlandse journalistiek stevig raken, en volgens sommigen is dat niet zo slecht. Reinier Evers, die we graag in zijn beeldende Engels laten spreken: “Sources are becoming completely global, meaning that only truly local news can be done best here in The Netherlands: for everything else, non-Dutch sources will often deliver superior value, just because it’s 6 billion people (participants, experts) out there vs the 16 million here! De Volkskrant, het Journaal: nice for local news, followers when it comes to everything else. And we all have access to the ‘everything else’.”

Opkomst guerillero’s

Niet minder beeldend schetst Hendrik-Jan Schoo zijn vergezicht: “Schaalverkleining volgt, zeker in een internationaal gezien onbeduidende markt als de Nederlandse. Staande legers worden ontbonden, verspreid opererende guerrillero’s nemen bezit van een gefragmenteerde openbaarheid. In de achtergrond neemt de rol van grote internationale nieuwsorganisaties toe.”

De vraag blijft, tot slot, of onze openbaarheid er niet alleen anders maar ook beter op wordt. Terugkijkend op het deel van de media-explosie dat inmiddels achter ons ligt, denken bijna alle respondenten dat de Nederlandse bevolking, door de bank genomen, beter geïnformeerd is geraakt. Maar er klinkt ook scepsis. Frank van Vree signaleert dat het mensen makkelijk wordt gemaakt media intensief te gebruiken en toch het serieuze nieuws te vermijden. Bovendien, zegt hij, het immens populaire medium televisie is voor de overdracht van serieuze informatie een gebrekkig voertuig, zoals al vaak empirisch is aangetoond. Mede om die reden signaleert Van Vree – en hij is niet de enige respondent – een vergroting van de tweedeling in de samenleving waar het gaat om geïnformeerdheid.

In de ogen van Bert Wiggers is dat het vervolg op een al langer lopende trend: “Het aandeel van de journalistiek in de ‘maatschappelijke relevantie’ daalt al jaren, en gaat in de toekomst sneller dalen.” Ook Schoo ziet die ontwikkeling. “Goede ‘general interest’ informatie, de kern van de ‘klassieke openbaarheid’, zal schaarser worden.” Al stelt hij daar een andere ontwikkeling tegenover: “Tegenover dit verlies staat ook winst: bijvoorbeeld ‘globalisering’ van het informatie-regime en een groter ‘special interest aanbod.”

Geloofwaardigheidscrisis

Kijkend naar de toekomst ziet Carel Kuyl een geloofwaardigheidscrisis naderen. “Met de opkomst van internet als primaire informatiebron”, schrijft hij, “wordt de vraag naar authenticiteit van bronnen steeds prangender. In het verleden stond de afzender garant voor authenticiteit en betrouwbaarheid. Nu iedereen afzender en ontvanger van nieuws kan zijn, is betrouwbaarheid niet langer gegarandeerd. Dat kan grote gevolgen hebben voor de geloofwaardigheid van de journalistiek in algemene zin.”
David Nieborg vreest, en niet als enige respondent, “een toename van fake-news en nieuws dat bewust verspreid wordt via het Net met een ander doel dan het informeren van pers en burgers.”

De rol van commerciële belangen wordt belangrijker èn schimmiger. Peter Schrurs, directeur VPRO: “De scheiding tussen redactie en commercie wordt steeds dunner en steeds moeilijker; ook al omdat bij de integratie van media, informatie en service moeilijker los te koppelen te zijn.” En Arthur Vierboom van Nederland P: “Bijna vierduizend televisiestations in Europa beginnen momenteel naar andere bronnen van inkomsten te zoeken. Reclameblokken verdwijnen, productplacement komt er voor terug. Kortom, er zullen veel onduidelijke afzenders van informatie komen. Door digitalisering van televisie gaan ook websites daarmee te maken krijgen.”

Harm Taselaar is bang voor een andere negatieve spiraal: “Het gevecht om de klant wordt zo heftig, dat de drang van media om zich met opvallend nieuws te profileren de overhand krijgt. De nauwkeurigheid zal hieronder gaan lijden, met alle negatieve gevolgen van dien.” Carl Königel ziet dezelfde trend: “Over de hele linie zal de zucht naar snelle shockerende journalistiek toenemen: iedere dag een Haags relletje, een bommelding en/of liquidatie aub…”

Weinig opwekkend is ook de prognose van Nico van Eijk. Hij verwacht “een verdere afkalving van de betekenis van, en waardering voor journalistieke kwaliteitscriteria, zoals hoor en wederhoor, onafhankelijkheid van commerciële invloeden en zorgvuldigheid.”

Tot zover de rapportage over deze peiling. En mocht u dit een te droefgeestig slot vinden, het debat op De Nieuwe Reporter is nog maar net begonnen.

——
deze bijdrage is geschreven door Theo van Stegeren en Martijn de Waal


9 reacties:

[...] Deel 1: De traditionele journalistiek wankelt Deel 2: Nieuwe Media, Nieuwe Kansen Overzicht alle antwoordformulieren [...]

[...] In Nederland worden regelmatig verschillende onderzoeken gedaan naar de toekomst van de papierenmedia. Ik wil u wijzen op 2 kleine maar zeer relevante initiatieven. Die leggen duidelijk de vinger op de zere plek EN bieden veel aanknopingspunten om over de toekomst van uw investering na te denken: Peiling 2005: Nieuwe media, nieuwe kansen op De Nieuwe Reporter De Mediablog van Henk Blanken geeft in zijn column Popup Ten aanzien van de Internet-generatie: ze gaan uw krant niet lezen. In het stuk Jeugd begint niet aan de krant kunt u lezen waarom. Over deze MySpace-generatie (ze leven online) kunt u trouwens uitvoerig lezen in de BusinessWeek van deze week. Het artikel The MySpace generation is online te lezen. [...]

[...] De redactie van het nieuwe – en uiterst lovenswaardige – initiatief De Nieuwe Reporter vroeg een veertigtal mediadeskundigen naar hun visie op de toekomst van de Nederlandse journalistiek (deel1 staat hier). [...]

Micha Kat
7 december, 2005

Heel aardig allemaal, deze analyses, en op punten ook treffend. Maar een cruciaal aspect wordt steevast over het hoofd gezien: de gevestigde journalistiek heeft zichzelf ook kwalitatief buiten spel gezet door zich geheel vrijwillig uit te leveren aan gevestigde belangen. Ergens in de analyse wordt dit wel aangestipt als wordt gezegd dat de commercie steeds meer invloed heeft gekregen op de ‘kwalteitsjournalistiek’ die die eretitel daardoor dus niet langer kan voeren. De genoemde ‘belangen’ zijn naast die vanuit het bedijfsleven (dat de economische journalistiek in ons land thans vrijwel geheel in handen heeft) ook de belangen van de gevestigde poilitieke orde (dit werd duidelijk door de ‘demoniseringsdiscussie’ na de moord op Fortuijn) en de belangen van de ‘claque’ van media-incrowd (de lobby VPRO-VARA-Volkskrant-NRC Handelsblad) die (zo wordt ook in de analyse gesteld) ‘louter nog naar zichzelf verwijzen’ en op wiens wereldvreemd gebabbel ‘niemand meer zit te wachten’. In dit verband is de ‘journalistieke moord’ op Charles Groenhuijsen die blijkbaar weigerde zich te conformeren naar de ‘wetten’ van deze ‘claque’ veelzeggend.
Door zich als hoeren uit te leveren aan de genoemde gevestigde belangen is een journalistiek aftakelingsproces in gang gezet dat heeft geleid tot een lawine aan valse berichtgeving en leugens. Kijk naar de wijze waarop senator-terrorist Sam Pormes door de ‘oude media’ in bescherming wordt genomen omdat hij vanuit Groen Links ‘lid’ is van de genoemde claque. IN mijn boek ‘Lux Libertas en Leugens’ heb ik talloze vorbeelden aangehaald van deit proces van corrumpering van de oude media, in dit geval NRC Handelsblad. Vele redacteuren lieten en laten zich betalen door externe parijen. Zie ook de affaire over het bijklussen van enige jaren geleden. Het feit dat in al jullie analyses nergens wordt gesteld dat de oude media het voor een belangrijk deel allemaal aan zichzelf te wijten hebben (in bijv. Engeland en de VS hebben de kranten het ook moeilijk, maar journalistiek blijven ze veel meer overiend en dus is de crisis daar veel minder) toont aan dat dit initiatief ook weer wordt beheerst door het ‘oude’ gedachtengoed zoals ook blijkt uit de lijst van deelnemers, al zijn er enkelen bij die wel echt ‘vooruit’ durven te denken.
Micha Kat

Micha Kat
7 december, 2005

Voor veel meer info en voorbeelden van de gecorrumpeerdheid van de ‘oude journalistiek’ zie mijn weblog http://www.klokkenluideronline.nl, menu ‘media’.

pamela hemelrijk
7 december, 2005

Woensdag gehaktdag

Door Pamela Hemelrijk

“Tot dank zal ik jou het laatst verslinden” zei de cycloop tegen Odysseus. Daar moet ik aan denken als ik de paniek zie waarmee Witteman, Meurders Nieuwkerk nu de laatste kijkers bij Nederland 3 wegjagen, in een wanhopige poging om hun slaapverwekkende en tendentieuze snertprogramma’s van de ondergang te redden. Het plebs mag dan in hun ogen te dom zijn om hun meesterwerkjes te kunnen waarderen, het moet er wel voor blijven dokken. En de staat moet daarvoor zorgen, zoals de staat dat altijd heeft gedaan.
Die Publieke Omroepen toch! Jarenlang hebben ze gretig geheuld met de machthebbers. Terwijl anderen ploeterden om op eigen kracht het hoofd boven water te houden, lieten zij zich als een courtisane door het Rijk overladen met geschenken en privileges. Oppersnol Marcel van Dam (“la favorite du roi”), heeft aan zijn gehoereer zelfs een landgoed overgehouden waar Madame de Pompadour jaloers op zou zijn geweest. Ze hebben in hun omroepbesturen de ene politicus na de andere binnengehaald, in de hoop zo hun positie aan het hof te versterken. Ze hebben geld aangepakt van ministeries, die in ruil daarvoor de inhoud van programma’s mochten bepalen, tot de verhaallijnen in soaps aan toe. Ze hebben – eveneens tegen betaling – stierlijk vervelende proagandafilms over verkeersveiligheid, ruimtelijke ordening en gezondheidszorg uitgezonden die geheel en al door ministeries waren geproduceerd, zonder dat op de aftiteling te vermelden. Ze hebben zelf zitting genomen in de commissie-Wallage, die 50 miljoen extra liet uittrekken om “de communicatie naar de burger toe” beter door de overheid te laten sturen, “omdat die thans teveel door een onafhankelijke pers wordt gefilterd”. (Hoe Maria Henneman (AVRO Netwerk), Hans Laroes (NOS Journaal), Harry Lockefeer (Volkskrant) en Johan Oldekalter (Telegraaf) dáár hun handtekening onder hebben kunnen zetten, daar staat je verstand bij stil. Ze werden er, uiteraard, vet voor betaald.) Ze gaven ministers en staatssecretarissen de regie over hun talkshows, door alle vragen voor te koken, alle leugens voor zoete koek te slikken en critici haastig het woord te ontnemen. Zelfs De Leugen Regeert was niets meer dan een vehikel voor in opspraak geraakte officials, die van Felix Meurders ruim baan kregen om aan damage-control te doen, en alle beschuldigingen aan hun adres af te doen als laster en sensatiezucht. Klokkenluiders werden straal genegeerd, hoe ontstellend hun boodschap ook was. Pas als ze door de autoriteiten in het gelijk werden gesteld, zoals Fred Spijkers, of de verkiezingen wonnen, zoals Paul van Buitenen, ruimde het NOS-Journaal morrend een paar minuten zendtijd voor ze in. Een man als Paul Ruijs, die tien jaar geleden al signaleerde dat onze rechtspraak een poel was geworden van corruptie en belangenverstrengeling, mocht nooit op de buis, behalve dan om in Het Zwarte Schaap door een tribune vol bekakte juristen te worden gevierendeeld. En om van Inge Diepman naar zijn hoofd te krijgen dat hij de media trachtte te manipuleren. Zelfs de schrijver van Woensdag Gehaktdag, die zijn vrouw in koelen bloede heeft afgeslacht, werd door dat spook met meer égards behandeld.
En nu is het ook voor jullie gehaktdag! Ja jongens, dat komt er nou van! Om de cycloop gunstig te stemmen hebben jullie hem zijn vijanden, smakelijk toebereid, als feestmaal aangeboden. Jullie hebben hem Janmaat voorgezet als aperitief, Hirsi Ali als hors d’oeuvre, Pim Fortuyn als hoofdmaaltijd en Theo van Gogh als dessert. En nu zijn jullie, als laatsten, zelf aan de beurt om opgediend te worden! Wisten jullie dat dan niet? Cyclopen zijn onverzadigbaar! Als ze de oppositie hebben verslonden beginnen ze aan hun supporters. Despoten haten al hun onderdanen, maar hun kruiperige lakeien en hermelijnvlooien verachten zij nog het allermeest. Waarom zouden ze jullie nog langer paaien en omkopen om hun politieke sluikreclame in jullie programma’s binnen te smokkelen? Ze hebben geen marionetten meer nodig! Ze gaan nu gewoon openlijk zelf Hilversum runnen! Alle barrières tegen machtsmisbruik door de staat zijn namelijk afgebroken, met jullie loyale medewerking. Stommelingen! Dachten jullie nou echt dat ze jullie bij hun beleid betrokken omdat ze jullie advies op prijs stelden? Ze wilden absolute controle over de media! En jullie zijn er ingestonken. Jullie hebben het enige wapen tegen despotisme, de persvrijheid, ontmanteld in ruil voor staatsopdrachten, staatsprijzen en vetbetaalde adviesfuncties. En nu staan jullie zelf panisch om hulp te roepen tegen overmacht en willekeur. Vergeefs, want de kijkers zullen geen traan om jullie laten. Die hebben zich al lang geeuwend en walgend van jullie dodelijk saaie geflikflooi met de autoriteiten afgewend. Ze zijn er, dankzij jullie gecollaboreer, al lang aan gewend geraakt dat ze staatspropaganda voorgeschoteld krijgen in plaats van nieuws. Ze hebben zich er al lang bij neergelegd dat ze dag in dag uit worden bestookt met gemanipuleerde peilingen. Ze kijken er al lang niet meer van op dat het Sjoernaal geen woord vuil maakt aan het feit dat het Pentagon die Joint Strike Fighters, waarvoor wij zonodig 800 miljoen vooruit moesten betalen, bij nader inzien toch maar niet laat bouwen, omdat de oorlog in Irak een beetje te duur is uitgevallen. Ze zijn niet eens meer geschokt als de premier de pers schaamteloos opdraagt om voortaan meer “positief nieuws” te brengen. (Het Amerikaanse leger blijkt in Irak zenders te hebben omgekocht om dat te doen, maar hier nemen de autoriteiten die moeite niet eens meer; ze bevelen het gewoon. En de Journalistenvakbond valt ze nog bij ook.)
Ach, zullen de kijkers zeggen, wat maakt het in godsnaam nog uit. Ze zullen geen spier meer vertekken als Philip Freriks straks als anchorman van het Sjoernaal wordt opgevolgd door de chef van de Rijksvoorlichtingsdienst. Of door Annemarie Jorritsma. Of door Paul Rosenmöller. Of door Thom de Graaf. Nog even, en ze zijn glad vergeten dat het ooit anders is geweest. Ja, jongens en meisjes van de Publiekevrouwen Omroep, we zijn aan de wolven overgeleverd. Jullie worden bedankt.

pamela hemelrijk
7 december, 2005

Voor wie het interesseert: hierbij het stuk dat ik in 2001, in het AD nog, over de Commissie Overheidscommunicatie heb geschreven. Veel heeft het niet uitgehaald, zoals u ziet.

Algemeen Dagblad van 19-02-2001

De lange arm van de politiek

Door Pamela Hemelrijk

`Denk erom! Géén kritische vragen! We hebben ze nog nodig!’

Een onafhankelijke pers is de waakhond van de democratie. Waarom laten al die persmuskieten zich dan exploiteren door een instantie die zij geacht worden te controleren? Hans Laroes (NOS Journaal): ,,Om de overheid van binnenuit te leren kennen.’

Geen mens zo publiciteitsschuw als een journalist. ,,Wat heeft dit te betekenen?’, keft Maria Henneman wantrouwig, nog voor het telefoongesprek goed en wel is begonnen. ,,Is dit een interview?’ De verleiding is groot om te antwoorden: ,,Als u nu nóg niet weet wat een interview is, hoe bent u dan hoofdredacteur bij Netwerk geworden?’ Maar een mens moet zich weten te beheersen.
Ik wilde weten waarom u in een commissie zit die de overheid adviseert inzake publiciteit. De overheid spendeert al honderden miljoenen belastinggeld per jaar om reclame te maken voor haar eigen beleid. Waarom moet de onafhankelijke pers daar ook nog een handje bij helpen?
,,Hoor eens; ik heb uitdrukkelijk de eis gesteld dat ik niet word gebruikt om het overheidsbeleid beter te verkopen. Het is niet zo dat de firma manipulatie regeert. Bent u nu uitgevraagd? Want mijn collega’s kijken me hier aan met een blik van: waar hééft ze het in godsnaam over?’
De Commissie Toekomst Overheidscommunicatie, die op 27 april door Kok is geïnstalleerd, telt 19 leden. Zeven hunner bekleden sleutelposities bij de onafhankelijke media: Maria Henneman (hoofdredacteur AVRO Netwerk); Johan Olde Kalter (hoofdredacteur De Telegraaf); Hans Laroes (hoofdredacteur NOS-Journaal); Rik Rensen (directeur Holland Media Groep Online); Carmelita Serkei (hoofd Stichting Omroep Allochtonen); Harry Lockefeer (ex-hoofdredacteur van de Volkskrant) en Eef Brouwers (ooit starreporter bij het NOS-Journaal, thans directeur van de Rijksvoorlichtingsdienst).
Waarom laten al die persmuskieten zich exploiteren door een instantie die zij geacht worden te controleren?
Hans Laroes gooit het over de kwajongensachtige boeg: ,,Waarom ik in die commissie zit? Bemoeizucht en nieuwsgierigheid: om de overheid van binnenuit te leren kennen. Maar ik word heus niet als marionet gebruikt hoor. Dat klinkt misschien naief, maar…’
Dat klinkt het zeker. U bent dus eigenlijk een soort vijfde colonne, een belhamel, die deze gelegenheid aangrijpt om bij de overheid in de keuken te kunnen loeren?
,,Die kwalificatie is voor uw rekening. Maar het komt er wel zo’n beetje op neer.’
Dat zal commissievoorzitter Jacques Wallage leuk vinden. Het PvdA-kopstuk heeft de leden allemaal persoonlijk geworven. Ook Pieter Broertjes en Yvonne Zonderop (resp. hoofdredacteur en adjunct-hoofdredacteur van de Volkskrant) blijken door hem te zijn benaderd. Zij bedankten voor de eer. ,,Vanwege de onafhankelijkheid van de Volkskrant’, laat Broertjes weten. ,,Als die commissie straks met een rapport komt willen wij daarover kunnen berichten. En dat wordt ongeloofwaardig als we er zelf in hebben gezeten.’ Yvonne Zonderop: ,,Ik voel me niet comfortabel bij zo’n rol. Het brengt je onafhankelijkheid in gevaar. De overheid hééft al zoveel expertise in huis op dat gebied: alleen al bij Verkeer en Waterstaat hebben ze geloof ik 70 woordvoerders in dienst. Tegen mij zeiden ze trouwens dat ze maar twee persvertegenwoordigers zochten voor die commissie. Geen zeven.’
Wie er nog meer zijn uitgenodigd valt niet te achterhalen. Er bestaat een groslijst van, maar die mag van Jacques Wallage niet openbaar worden gemaakt.
Een onafhankelijke pers is de waakhond van de democratie, zegt men. Maar die van ons begint steeds meer op het schoothondje van de staat te lijken. De Raad van State waarschuwde daar in 1999 al voor, toen staatssecretaris Van der Ploeg zijn nieuwe concessiewet indiende. Die wet komt, volgens de Raad, in feite neer op de invoering van een staatsomroep. De concessie, oftewel de toestemming om uit te zenden, wordt verleend aan de NOS; die bepaalt vervolgens waaraan de publieke omroepen zich hebben te houden. Dat zou nog tot daar aan toe zijn, ware het niet dat het NOS-bestuur benoemd is door Van der Ploeg zelf. Hetzelfde geldt voor de programmastichting van de NPS. In beide lichamen wemelt het van de (ex)politici, die alleen gewipt kunnen worden op grond van `ongeschiktheid’. En ongeschikt, dat zijn ze natuurlijk nooit, anders waren ze immers niet benoemd.
Dit alles staat op zeer gespannen voet met de vrijheid van meningsuiting: de overheid mag zich krachtens art. 7 van de grondwet niet met de inhoud van programma’s bemoeien. Het kabinet wuifde indertijd de bezwaren van de Raad van State weg met de mededeling dat de wetgever `niet van plan was directe invloed uit te oefenen op de inhoud van programma’s’.
Deze belofte moet met een korrel zout worden genomen: onlangs kwam De Telegraaf met de onthulling dat de overheid in de afgelopen 6 jaar ruim 14 miljoen gulden aan de omroepen heeft betaald in ruil voor sluikpropaganda. Alle ministeries op twee na, bleken zich eraan te hebben bezondigd. Zo financierde VROM onder andere Vroege Vogels (VARA), De ASO-show (KRO), Ontbijt TV (KRO), Van Gewest tot Gewest (NPS), Goeiemiddag (NCRV), Huren en Verhuren (Teleac/NOT), De Nationale Toekomstprijs (NCRV) en Milieu is Volkoren (IKON). Defensie sponsorde, in ruil voor een vinger in de pap, de dramaserie Combat (Veronica) en het programma Wij zullen handhaven (TROS). Economische Zaken tikte ruim vijf ton af om in de TROS-series Fort Alpha en Buskruit `verhaallijnen’ te krijgen die EZ wenselijk achtte. In totaal kwamen 63 programma’s zo tot stand. De rol van de overheid werd niet op de aftiteling vermeld. De sponsorbedragen werden – in strijd met de richtlijnen – niet aangemeld bij de Voorlichtingsraad van de RVD. Er komen zelfs nog steeds nieuwe programma’s bij. Het dagelijkse AVRO-programma Gezondheidsplein dat eind januari van start is gegaan, wordt medegefinancierd door het ministerie van Volksgezondheid van minister Borst.
Je zou verwachten dat de pers, die het al prominent brengt als Lingo van Nederland 3 naar Nederland 2 verhuist, in dit medianieuws geïnteresseerd zou zijn. Maar het bleef verbazend stil. `Oud nieuws’, oordeelden de meeste redacties. Dat sloeg op Wim Kok, die er als minister van Financiën ooit op is betrapt dat hij betaald had om in het programma Koffietijd zijn eigen begroting te mogen bejubelen. Dat dit geen incident blijkt te zijn geweest, maar het topje van een ijsberg, werd kennelijk niet de moeite van het vermelden waard gevonden.
In het parlement leidde de scoop van De Telegraaf tot een venijnige discussie tijdens het mondelinge vragenuurtje van 30 mei, maar krantenlezers noch tv-kijkers hebben daar nauwelijks iets van gemerkt. Zelfs Den Haag Vandaag besteedde er geen aandacht aan, en weidde slechts uit over het huwelijk van Bernhard junior en Annette Sekrève. Zonderling blijft het, dat een rubriek als Den Haag Vandaag geen minuut zendtijd over had voor zoiets fundamenteels als de bewaking van de persvrijheid. Want er werden tijdens dat vragenuurtje hele harde noten gekraakt, zo blijkt uit de Handelingen: `Dit mogen wij nooit toestaan’, aldus het CDA-kamerlid Atsma, `anders komen wij dicht bij overheidspropaganda. Dat willen wij niet’.
Maar de Kamer kon willen wat zij wou. Kok orakelde dat het hier niet ging om het kopen van invloed, maar om het `tegen betaling mede tot stand brengen van co-producties’. En volgens staatssecretaris Van der Ploeg behoeven deze `co-producties’ niet te voldoen aan de verscherpte richtlijnen die sinds 1992 voor sponsoring gelden. Die zijn alleen van toepassing op sponsoring door `andere partijen’, aldus Van der Ploeg. Kamerlid Verhagen (CDA): `Dus u stelt wel eisen aan andere partijen, maar diezelfde eisen stelt u niet aan de overheid zelf? Minister Pronk mag dus wel geld geven aan Ontbijt-tv om aandacht te besteden aan het milieu in lijn met zijn beleid? Maar de ANWB mag ontbijt-tv niet betalen om een item tegen rekeningrijden te maken?’ Van der Ploeg: `Ik ga hier niet in op specifieke vragen’. Kamerlid Bakker (D66): `Ik hoor dat de directeur van de RVD is toegetreden tot het bestuur van de Wereldomroep. Als dat klopt, dan vind ik dat nogal riskant. Wij moeten die weg niet op’.
Het kamerlid Bakker weet blijkbaar niet dat we die weg al lang op zijn: de RVD heeft al jaren een vinger in de pap bij de Wereldomroep, en niet zo’n kleintje ook: RVD-bons Gerard van der Wulp zit (net als zijn voorganger Jaap van der Ploeg trouwens, het is traditie;) in de programmaraad. Het WO-bestuur is helemáál een onderonsje van politiek Den Haag: Hans van den Broek (CDA), Max van den Berg (PvdA), mevr. Van Heemskerk-Phillis-Duvekot (VVD), mevr. Van den Hul-Omta (Eerste Kamerlid CDA), Ruud Vreeman (PvdA) en Magda Dijkhoff (ex-minister Onderwijs Jeugd & Cultuur van de Antillen).
,,Overal in die omroepbesturen zie je de lange arm van Den Haag’, zegt TROS-voorzitter Van Doodewaerd. ,,Het ziet er zwart van de leden die door de minister zijn benoemd, en ze vormen met z’n allen een afspiegeling van de partijpolitieke verhoudingen. Politici zitten niet alleen graag op het pluche, maar ook op de omroep.’
De effecten daarvan op de `onafhankelijke’ berichtgeving laten zich raden: `Denk erom!’, kreeg een medewerkster van het NOS-Journaal van haar chef te horen, toen ze naar een persconferentie van Binnenlandse Zaken over de Herculesramp werd gestuurd. `Géén kritische vragen! We hebben ze nog nodig!’
Waarvoor werd er niet bijgezegd, maar dat het NOS-Journaal innige banden onderhoudt met politiek Den Haag, dat staat vast; het lijkt daar wel een dépendance van de RVD. Zowel directeur Eef Brouwers als zijn sous-chef Gerard van der Wulp hebben jarenlang de lakens uitgedeeld bij het Journaal. Dus als er iemand weet hoe je de Journaalredactie naar je hand kunt zetten, dan zijn het wel Eef Brouwers en Gerard van der Wulp.
,,De NOS en de RVD zijn al sinds mensenheugenis ontzettend close’, bevestigt Charles Huijskens, ex-redacteur van het Journaal. ,,Contacten met het Koninklijk Huis, daar lusten ze bij de NOS wel pap van, en daar doen ze geweldig hun best voor. Vandaar dat er onevenredig veel geld en mankracht wordt ingezet om staatsbezoeken en dergelijke te verslaan. Journalistiek valt daar geen spat eer aan te behalen, maar toch wordt er elke weer met groot materieel uitgerukt. Anders zou de koningin wel eens kunnen gaan mopperen.
,,Maartje van Weegen is van dat verschijnsel het slachtoffer geworden. Officiële royalty-verslaggeving, dat is een contradictio in terminis; er komt nooit nieuws uit, en je wordt de risée van je collega’s. De enige échte royalty-journalistiek komt van de roddelbladen, die met een telelens in de bosjes gaan liggen. De rest is geknipmes, waar een zichzelf respecterend medium zich eigenlijk niet voor zou moeten lenen.
,,De hele politieke verslaggeverij op de tv is trouwens een sjabloon geworden waarin geen enkele verandering of vernieuwing te bespeuren valt: netelige vragen worden nooit gesteld; laat staan agressieve. Ze zijn allemaal zo dociel als de pest. Ik vind dat een reëel gevaar.’
Een doodenkele keer komt er een illegaal koehandeltje tussen overheid en omroep aan het licht, maar dan loopt het meestal met een sisser af. Zoals in 1990, toen de NOS erop werd betrapt geld te hebben aangepakt van de Stichting Sail Amsterdam (waarin de gemeente Amsterdam een kolossaal belang heeft). In ruil voor die centen zou de NOS zich contractueel hebben verplicht om gedurende die week dagelijks een Sail-item in het Journaal te moffelen. Het Commissariaat van de Media constateerde dat de NOS de Mediawet had overtreden, en stond al klaar om een boete op te leggen. Toen kwam echter `een externe commissie van deskundigen’ tussenbeide, waarbij het Commissariaat verplicht advies moet inwinnen. Die bepaalde dat de NOS weliswaar 250.000 gulden van Sail had aangepakt, maar dat daarvoor geen tegenprestatie in de vorm van zendtijd was geleverd. Althans, zulks was niet expliciet uit het contract af te leiden. Het Commissariaat voor de Media ging daarna om als een blad aan een boom, en de NOS ging vrijuit.
Wie waren eigenlijk die `deskundigen’. die de NOS toen zo vakkundig uit de wind hebben gehouden? Dat waren onder anderen mr. P. van Dijke (oud NOS-voorzitter) en T. Nieuwenhuijsen (oud-lid van de Raad van Beheer van de NOS). Geen wonder dat het schandaaltje met een sisser is afgelopen.

Meeneemtentamen « R604
23 januari, 2007

[...] Gebruikte bronnen: Denieuwereporter. (December 2005). Peiling 2005: ‘Nieuwe media, nieuwe kansen. Geraadpleegd op: 22 januari 2007, van: http://www.denieuwereporter.nl/?p=136&print=1 [...]

Jeroen Mirck
23 januari, 2007

Cool dat het Meeneemtentamen opduikt in de trackbacks. Ook het onderwijs ontdekt en gebruikt de nieuwe media! Alleen vreemd dat je dan naar de Peiling 2005 verwijzen, en niet de Peiling 2006… Beetje oud studiemateriaal misschien?


Laat een reactie achter »