De hoofdredacteur van NOVA, Carel Kuyl, maakt zich grote zorgen over de positie van de televisiejournalistiek binnen de Publieke Omroep. Hieronder zijn reddingsplan.

De positie van de publieke omroep is nog niet eerder zo beroerd geweest. In Den Haag maar ook in Hilversum werkt men voortvarend aan de verdere sloop van het publieke bestel. De staatssecretaris heeft inmiddels in de Kamer moeten toegeven dat ze nu ook zelf de weg kwijt is in haar eigen plan. De VVD heeft er al publiekelijk afstand van genomen en in D66 overheerst de gene over de eigen staatssecretaris. Alleen het CDA blijft nog geloven in de uitdunnende en vergrijzende omroepverenigingen als hoeksteen van het bestel. Intussen vinden noch jongeren noch allochtonen dat ze iets bij de verenigingen te zoeken hebben.
Ook de televisiejournalistiek loopt hierdoor gevaar. De drie actualiteitenrubrieken zijn nu nog de meest succesvolle en meest in het oog springende samenwerkingsprogramma’s van de Publieke Omroep. Je zou verwachten dat ze daaraan een krachtige positie ontlenen. Maar de rubrieken zijn kwetsbaarder dan ooit. Omroepen moeten zich in de toekomst nog meer profileren en dat verhoudt zich slecht tot samenwerken binnen een programma. De KRO heeft al verschillende keren aangekondigd uit Netwerk te willen stappen. Deze omroep wil op zoek naar nieuwe vormen van journalistiek die nauwer aansluiten bij de missie. Inmiddels heeft ook de EO aangekondigd met Netwerk op te houden. Het is onwaarschijnlijk dat de NCRV in dat gat zal springen.
De situatie bij Twee Vandaag en NOVA is minder dramatisch, maar ook die rubrieken staan onder toenemende druk. De directies willen geprofileerde of identiteitsgebonden rubrieken die eerder in de sector opinie en debat vallen dan in de sector actualiteiten en onafhankelijke achtergrondinformatie. Dat staat haaks op de ontwikkeling van de afgelopen 10-15 jaar.
“De publieke omroep moet een onafhankelijk en betrouwbaar baken zijn waar journalistiek gericht is op waarheidsvinding en niet op het overdragen van standpunten”, schrijven Wouter Bos en media-woordvoerder Martijn van Dam van de PvdA. Maar het kabinet heeft voor een andere route gekozen. Gevoegd bij de draconische bezuinigingen is de kans groot dat een of meer rubrieken nog dit jaar sneuvelen of op z’n minst ernstig worden gekortwiekt.

Minder onderzoeksjournalistiek, minder buitenland

Het is niet waarschijnlijk dat de actualiteitenrubrieken bij de komende bezuinigingsoperatie de dans zullen ontspringen. Als bij die bezuinigingen wordt vastgehouden aan de bestaande structuur zal dat op termijn onontkoombaar ten koste gaan van het aanbod van actualiteiten op de publieke netten. Ofwel een of twee rubrieken verdwijnen, ofwel de bezuinigingen zullen binnen de rubrieken gevonden moeten worden. Dat betekent nog verdergaande bezuinigingen met name op het gebied van onderzoeksjournalistiek en buitenland. Dat zijn precies de terreinen waarop de rubrieken zich in het verleden hebben bewezen en zich hebben onderscheiden van de commerciële omroep.
De drie actualiteitenrubrieken kosten bij elkaar een kleine € 35 mln. De ene rubriek (Netwerk) is wat duurder dan de andere (NOVA) maar dat verschil wordt vooral veroorzaakt door het verschillende niveau’s van samenwerking. Eén hoofdredacteur kost minder dan de drie van Netwerk, een productie-afdeling minder dan drie en een studio die maximaal wordt gedeeld minder dan een studio die in de eerste plaats voor eigen gebruik is bedoeld.
Voor alle rubrieken geldt dat onder invloed van de forse bezuinigingen van de laatste jaren de grens van wat uit journalistiek oogpunt nog verantwoord is, inmiddels is bereikt. Reportages in het buitenland zijn al tot een minimum teruggebracht, research staat onder druk en in het geval van calamiteiten en groot nieuws is de spankracht gering.
De kaasschaafmethode leidt tot een verdere verschraling en uitholling. De rubrieken kunnen straks niet meer doen waarvoor zij zijn opgericht, het verzorgen van achtergronden bij nationaal en internationaal nieuws en worden gemarginaliseerd.

Nieuw satirisch nieuwsprogramma?

Met de plannen van het kabinet in het vooruitzicht lijkt een intensivering van de samenwerking tussen en binnen de rubrieken niet erg voor de hand te liggen. Omroepen moeten zich immers veel meer gaan profileren. Toch is het de enige manier om én substantieel geld te besparen én de actualiteitenvoorziening bij de publieke omroep te versterken.
Wat die samenwerking betreft zijn verschillende niveau’s denkbaar. Je zou moeten beginnen met een facilitaire en productionele samenvoeging van de rubrieken. Dat betekent één studio, één newsroomsysteem en gezamenlijke inkoop van faciliteiten. Regie en productie worden samengevoegd. Cameraploegen worden waar mogelijk gedeeld. Je zou zeggen dat daar weinig tegen in valt te brengen, maar ook hierover wordt al jarenlang een verbeten strijd gevoerd.
De besparing zal groter zijn als de drie actualiteitenrubrieken verder in elkaar opgaan. Er komt in dat geval één actualiteitenredactie die drie edities maakt. Die edities zijn vanzelfsprekend afgestemd op het profiel van het net. Er komen in dat geval drie uitzendredacties, één hoofdredactie, één productieafdeling, regie, de last minute-redacties en mogelijk research worden volledig in elkaar geschoven. Het is het Radio 1 model waar Bert Bakker van D66 het voortdurend over heeft.
Vanuit zo’n actualiteitenkern kunnen ook veel makkelijker nieuwe initiatieven worden genomen zoals een nieuwe actualiteitenrubriek voor een jongere doelgroep. Je kunt denken aan een journalistieke late night talkshow, aan een variant op het succesvolle Amerikaanse satirische nieuwsprogramma The Today Show. Je kunt research bundelen, je toeleggen op goede en diepgravende misdaadverslaggeving. Wie de gedachte durft toe te laten, wordt al snel meegesleept door de kansen die zo’n kern programma’s en hun makers biedt.
Maar Hilversum moet van dit kabinet een hele andere kant op. Alle partijen nemen daar nu al een voorschot op en een verdieping van samenwerking is niet aan de orde, zelfs niet als er substantieel geld mee bespaard kan worden.

Behoud van variatie en kleur

Als alles bij het oude blijft, verdwijnen de rubrieken verder naar de marge en zullen anderen in het gat springen. De rol die de actualiteitenrubrieken traditioneel speelden bij de duiding van groot nieuws en actualiteiten wordt dan meer en meer overgenomen door het Journaal.
Door de samenvoeging van de verschillende nieuwsafdelingen van radio, televisie en internet is de NOS in één klap toch al de grootste nieuwsfabriek van het land geworden.
Uit het oogpunt van efficiency is die samenvoeging goed geweest maar tegelijkertijd dreigt een grote mate van eenvormigheid. Een expert die ’s ochtends in het Radio 1 Journaal aan het woord komt, lezen we terug op teletekst en zien we ’s avonds in het Journaal.
Het zou goed zijn als er sprake is van meer variatie en meer kleur, van een zekere concurrentie. Afzonderlijke omroepen kunnen dat in het geval van nieuws en actualiteiten niet bieden. De vorming van een sterke actualiteitenkern voor de gehele publieke omroep kan dat wel en kan het proces van voortdurende afbraak keren.