Het merkwaardige en verontrustende feit doet zich voor dat er van alles binnen PCM, een voor de Nederlandse informatiemarkt toonaangevend mediaconcern, gebeurt zonder dat de buitenwereld er weet van heeft of er iets van snapt. Ook een ingrijpende gebeurtenis als het plotselinge vertrek van Theo Bouwman als voorzitter van de Raad van Bestuur leidt tot in Kremlin-cryptologie gehulde berichten, waaruit van alles duidelijk wordt behalve de reden van zijn vertrek.
De afgelopen maanden heb ik geprobeerd de situatie binnen het PCM-concern te doorgronden, onder meer door gesprekken met insiders te voeren (die ik daar zeer erkentelijk voor ben). Dit lijkt me een goed moment om mijn bevindingen openbaar te maken, niet omdat ik denk dat het onderzoek compleet of ten einde is, maar omdat de situatie bij PCM er nu ernstig genoeg voor is. Graag had ik reacties van twee hoofdrolspelers, Folkert Jensma en Pieter Broertjes, in dit stuk opgenomen – ik heb ze er via telefoon en mail toe uitgenodigd – maar zij waren (nog?) niet bereid of in staat om die te geven. Concreter: Jensma zit (onbereikbaar) in het buitenland, Broertjes reageerde niet (maar liet me onlangs bij een verzoek om een interview weten het te druk te hebben). Mochten er toch nog reacties komen, dan meld ik die uiteraard. (Toevoeging: reactie Jensma is inmiddels binnen, zie slot van artikel).
Het onverwachte vertrek van Theo Bouwman als bestuursvoorzitter van PCM vloeit, zo is mijn stellige indruk, voort uit een ernstige crisis binnen het concern. Daarbij staat volgens goed ingelichte bronnen ook de positie van een hoofdredacteur op het spel. De advertentie-omzet blijft zich dermate negatief ontwikkelen, dat het geduld van de mensen van de Britse investeringsmaatschappij Apax op is. Bouwman moest wat hen betreft in elk geval weg – die toonde te weinig daadkracht en te veel ontzag voor de zelfstandigheid van de redacties. En onlangs gingen de Britten persoonlijk bij de hoofdredactie van de Volkskrant op bezoek. Die kreeg te verstaan dat het nu of nooit is met de saneringen en de televisieplannen. En dat, als zij het niet klaarspeelt, er wellicht maar een jongere generatie aan moet treden.
Toen investeringsmaatschappij Apax in 2004 in PCM stapte, gebeurde dat vooral op voorspraak van Bouwman. Hij zag dat PCM een forse kapitaalsinjectie nodig had en dat dat kapitaal juist bij de Britten in ruime mate voorhanden was. Door die keuze haalde hij echter ook een tijdbom in huis: hij wist dat Apax zijn bedrijf binnen vijf jaar naar de beurs wilde brengen en een snelle terugkeer naar forse rentabiliteit als voorwaarde stelde.
Die tijdbom is nu in het gezicht van Bouwman zelf ontploft. Apax is tot op de dag van vandaag ontevreden over de resultaten en krijgt, zo klaagt men, geen greep op de gang van zaken binnen het bedrijf. Er moet gesaneerd worden, maar dat gebeurt te traag. Verder willen de Britten op korte termijn met actieve steun van de Volkskrant en NRC Handelsblad een volwaardige televisiepoot aan het concern toevoegen, maar krijgen ze de twee kranten daarbij niet op één lijn. De Volkskrant en NRC Handelsblad willen weliswaar televisie maken, maar dan op eigen voorwaarden en binnen het eigen territorium. Als ik Birgit Donker, adjunct-hoofdredacteur van NRC Handelsblad, confronteer met de aandrang vanuit PCM om samen met de Volkskrant televisie te maken, zegt ze: “Daar kan ik zo out of the blue niets over zeggen. Maar onze krant is een sterk merk en dat willen we graag zo houden.” Bovendien gaat het woord “televisie” haar te ver. Ze spreekt liever van “multimedia”, daarmee aangevend dat het ‘bewegende beeld’ wel aan de kranten NRC Handelsblad en nrc.next en de internetsite gerelateerd moet blijven.
Pieter Broertjes van zijn kant onderhoudt een moeizame verhouding met Folkert Jensma. Toen NRC Handelsblad de plannen voor de nieuwe ochtenduitgave nrc.next bekend maakte, interpreteerde Broertjes dat als een bedreiging voor de mogelijkheden van zijn krant op de jongerenmarkt. Maar zijn opmerkingen daarover in Vrij Nederland ontmoetten geen begrip bij zijn Rotterdamse collega. “Laat ik het zo zeggen”, reageerde die, “bij de Volkskrant zijn ze er erg goed in alles altijd op zichzelf te betrekken.”
In datzelfde verhaal gaf Broertjes ook aan wat het nadeel van een investeerder als Apax is. “Vervelend is wel, dat Apax niet het soort belegger is dat zich verbonden voelt met het bedrijf. Als ze straks zeggen: we geloven het wel, we gooien de boel op de beurs, dan doen ze dat gewoon.”
De buitenwereld kon de afgelopen maanden nog denken dat PCM stevig doorstapte op het televisiepad door plannen met media-ondernemer Harry de Winter te smeden, al was het opvallend dat De Winter woordvoerder was van plannen die vooral tot het domein van PCM behoren. Ook het benaderen van mogelijke samenwerkingspartners werd aan De Winter overgelaten. Maar afgezien daarvan verkeren die plannen, bij gebrek aan voldoende kapitaal, voorlopig in een impasse. De 30 miljoen euro waarmee De Winter zijn plannen onderbouwt, bieden gevaarlijk weinig draagkracht voor een krachtige kwaliteitszender. Bovendien vindt Apax de plannen niet ver genoeg gaan; het commitment van de kranten (inzet van mensen en middelen) moet verder gaan.
Met Philip Alberdingk Thijm – redelijk geslaagd in zijn poging van Het Financieele Dagblad een multimediaal bedrijf te maken – is iemand in huis gehaald die dat karwei misschien voor ze kan klaren. Tegen welke offers, dat moet worden afgewacht.
Het is te vroeg om te zeggen dat de mensen van Apax met hun deelname in PCM een miskoop hebben gedaan. De prijs die ze er destijds voor betaald hebben, ligt aan de lage kant (tijdens de onderhandelingen destijds is beleefd gewacht tot alle andere belangstellenden afvielen, waarna zo stevig op het financiële welzijn van PCM is afgedongen dat de overnameprijs zakte en de Stichting Democratie en Media een grotere participatie toebedeeld kreeg). Bovendien zijn er scenario’s denkbaar die een overtuigender rentabiliteit alsnog doen terugkeren. Een daarvan is een gesplitste verkoop van de kranten, waarbij vooral NRC Handelsblad veel meer geld zou opbrengen dan wat Apax er in het PCM-combinatiepakket voor betaald heeft (het AD zou dan naar Wegener kunnen, en bekend is dat het Telegraaf-concern NRC Handelsblad graag zou inlijven). Maar er circuleert een nog ingrijpender plan. Dat plan gaat er vanuit dat er over vijf jaar nog maar één grote, winstgevende kwaliteitskrant in Nederland is: het fusieproduct van Volkskrant en NRC Handelsblad.
Theo Bouwman liet me vandaag in een schriftelijke reactie weten dat zijn vertrek bij PCM “alles te maken heeft met vooraf afgesproken termijnen en mijn leeftijd (binnenkort 62)”. Hij erkent dat de advertentie inkomsten “niet over houden” maar stelt daar tegenover dat PCM qua resultaat “beter presteert dan de collega’s van De Telegraaf en Wegener”.
Over het niet van de grond komen van televisieplannen schrijft hij: “Andere media (niet alleen televisie) stuiten vooralsnog op de Nederlandse wetgeving.”
Dat de mensen van Apax recent met de hoofdredacteur van de Volkskrant gesproken zouden hebben, weerspreekt Bouwman niet. Volgens hem is daar niets ongewoons aan: “Onze commissarissen (niet alleen die van Apax) hebben onregelmatig gesprekken met belangrijke mensen in de onderneming, zoals te doen gebruikelijk in alle ondernemingen waar ik tot nu toe gewerkt heb.”‘
En tot slot, verlaat wegens zijn verblijf in het buitenland, ook een reactie van Folkert Jensma op de door mij gestelde vragen of (a) het vertrek van Bouwman mede verband houdt met het feit dat de door Apax gewenste “televisiepoot” maar niet van de grond komt, (b) de totstandkoming van die televisiepoot wordt bemoeilijkt door het feit dat de Volkskrant en NRC Handelsblad niet op een lijn zitten, (c) de mensen van Apax hem rechtstreeks benaderd hebben, en (d) diezelfde mensen daarbij bepaalde eisen mbt sanering en ontwikkeling van televisie-activiteiten hebben gesteld en mogelijk ook toespelingen hebben gemaakt op een eventueel vertrek van hem als hoofdredacteur.
Jensma: “Ik heb letterlijk nog nooit met de Volkskrant over televisie gesproken. maar nu ik zie wat voor sprookjes jij daarbij spint, ben ik van plan onmiddellijk met Pieter Broertjes daar eens een gesprek over te beginnen.
Ik ben nog nooit door Apax waar dan ook over benaderd. Sterker: ik heb Grabiner exact twee keer in m’n leven ontmoet, waarvan de laatste keer bij zijn aankondiging van het vertrek van Theo Bouwman. En de eerste keer bij zijn voorstelronde in het bedrijf.”
33 reacties