Een gesprek over opiniebladen begint onvermijdelijk met de sikkeneurige vaststelling dat het niet goed gaat: de lezers lopen weg, de oplagecijfers dalen. Zo ook op donderdag 2 februari in de Balie, waar de hoofdredacteuren van Elsevier, Vrij Nederland, de Groene Amsterdammer en HP/De Tijd in debat gingen over de toekomst van het opinieblad.

De gebruikelijke verklaringen over al die weggelopen lezers vlogen al snel door de zaal: de oude loyaliteiten zijn verdwenen, jongeren abonneren zich niet meer zo gemakkelijk op een tijdschrift, mensen hebben te weinig tijd om te lezen. Maar los van die wat algemene sociologische verklaringen, moeten de opiniebladen de hand niet in eigen boezem steken?

Bezinning
Vooral Vrij Nederland, dat het afgelopen decennium de helft van zijn lezers zag vertrekken, ziet aanleiding voor een koerswijziging. Fallaux: “De opinie in VN is de afgelopen jaren een beetje ondergesneeuwd geraakt, onder meer door de leegheid van links.” Het relativisme heeft teveel grip gekregen op het blad, waardoor het blad wat stuurloos is geworden, vindt Fallaux. “VN gaat daar iets aan doen. We gaan weer zeggen wat goed en slecht is.” Fallaux ziet zelfs wel iets in de vorming van een progressieve alliantie, samen met de VPRO, Vara en de Groene. “Kunnen we niet een progressieve zuil claimen?”

Ook HP/De Tijd zal keuzes moeten maken. Moet het Haagse opinieblad, in de woorden van discussieleider Witteman, niet eens af van zijn nieuw-rechtse, ‘links heeft het gedaan’, imago? Hoofdredacteur Henk Steenhuis bestrijdt het bestaan van een dergelijke redactionele lijn in zijn blad. “We gaan wel uit van de zelfredzaamheid van burgers en richten ons tegen de zieligheidsindustrie. Scepsis tegen linkse of progressieve ideeën past daarin.” Reden om zich anders te profileren ziet Steenhuis niet. Hij zet vooral in op meer onderzoeksjournalistiek.

Elseviers Arendo Joustra heeft weinig reden tot klagen, met een winstmarge van bijna vijftig procent. Elsevier hoopt nog wat marktaandeel van de dagbladen af te snoepen, door naast het weekblad de internetactiviteiten uit te breiden. Ook de Groene Amsterdammer, wel gewend aan een klein budget, ziet weinig reden om het roer om te gooien.

Boeren laten
Vanuit het publiek mengt Rupert Parker Brady, hoofdredacteur van het nieuwe opiniemaandblad Pitch, zich in het debat. Zijn pleidooi om lezers meer ruimte te geven in het bepalen van de inhoud van een blad wordt met cynisme begroet. Hubert Smeets (de Groene): “Dat doet mij denken aan het slechtste radioprogramma ooit, ‘U vraagt, wij draaien’. Nee, wat dat betreft ben ik van de autoritaire school.”

Smeets wijt de achteruitgang van de weekbladen juist aan de gebrekkige kwaliteit van de opinie die zij verwoorden: “Ik hoef tegenwoordig maar een boer te laten en ik doe al mee aan het debat. Opinie is daardoor volstrekt uitgewoond, leeg. We moeten niet overal een mening over hebben. Daar worden mensen strontziek van.”

Elseviers Arendo Joustra is het daar niet mee eens: “Echte opinie doet er nog steeds toe, zonder vrees ik dat we niet zoveel zouden verkopen.” De hoofdredacteur van Elsevier wil zijn lezers houvast bieden in het woud van meninkjes door ‘feitelijk onderbouwde, onafhankelijke stukken’ te publiceren.

Verdringingsmarkt
Is er in Nederland eigenlijk nog wel ruimte voor vier opiniebladen, vraagt Witteman zich af. “Ik sluit niet uit dat een van de vier bladen weg is over tien jaar,” sombert Hubert Smeets. Henk Steenhuis (HP/De Tijd) beschouwt zijn blad uitdrukkelijk als kandidaat-slachtoffer: “Als we over tien jaar nog zo klein zijn valt waarschijnlijk het doek.” Joustra en Fallaux vermoeden dat het niet zover komt. Ook de Groene, betoogt Joustra schertsend, “want als dat blad kopje onder dreigt te gaan komt er wel een rijke geldschieter langs.” Fallaux: “Ik zal ervoor zorgen dat VN blijft, desnoods ga ik hem zelf weer uitgeven.”