De waarheid wordt zwaar overschat en authenticiteit staat er, qua concept, al niet veel beter voor. In een digitale cultuur is alles terug te draaien, na te maken en door elkaar te halen – mashup – waardoor niets meer oorspronkelijk is, oprecht of “echt”. De media, van huis uit het doorgeefluik voor “de waarheid”, hebben het daar maar moeilijk mee, maar maken ook misbruik van die ambiguïteit.
De maand van de filosofie, net begonnen, met “waarheid” als thema nota bene, leent zich prima voor beschouwingen over het waarheidsgehalte van de media. De eerste gedachte: gemiddeld genomen blijft de kwaliteitsjournalistiek dichter bij de feiten dan ooit tevoren, al was het maar omdat de burgers mondiger zijn dan ooit, daarbij niet weinig ondersteund door no cure no pay-advocaten.
De tweede gedachte: de kwaliteitsjournalistiek wordt onder de voet gelopen door media die het “opleuken” van nieuws tot hoogste doel hebben verheven, daarbij enthousiast terzijde gestaan door politici, Hollywood-helden en andere publiciteitsbewuste burgers die niet in hun laatste leugen gestikt zijn. Alles voor de kijkcijfers. Alles voor de kiesdrempel. Alles voor een hype.
Tot zover niks aan de hand. De verleuking en verlebbering van het nieuws kennen we al sinds de late jaren tachtig. Met de opkomst van de internetcultuur en real life soaps als Big Brother neemt niet alleen het aanbod een loopje met de waarheid, maar vraagt het publiek er ook nadrukkelijk om. Wie zijn muziek van Kazaa haalt, maalt niet om een originele versie – als hij zich al realiseert dat er ooit iets is geweest dat meer aanspraak op “echt” kan maken dan die illegale kopie. Het publiek van BB voelt aan zijn water dat het naar een geregisseerde werkelijkheid kijkt, en niet naar real life.
Nieuwe genres hebben het de waarheid niet makkelijker gemaakt. Wat te denken van de docusoap? Een programma als Airport lijkt in de verte op een journalistieke documentaire, maar is niet minder geregisseerd – en dus corrupt, naar journalistiek-ethische maatstaf – als BB. Het doet denken aan natuurreportages waarvan je altijd denkt, en soms weet, dat de cameraman warempel niet heeft liggen wachten totdat die ene leeuw dat doodzieke hertje besprong.
Journalisten horen de werkelijkheid niet naar hun hand te zetten, maar doen dat geregeld. Een quote van de ene anonymus wordt in de mond van een ander gelegd, omwille van de zeggingskracht regent het in een reportage ook wel eens als het droog is, en talrijk zijn de voorbeelden van gemanipuleerde foto’s, bijna even talrijk als de discussies over wat wel en wat niet mag: de lucht wat donkerder (mag), een voetbal erbij (mag niet), de context eraf (mag soms).
Het meest verrassende is dat het de lezer of kijker niet geweldig veel meer uit lijkt te maken. Zijn we – zijn de jongere mediageneraties – gewend geraakt aan real life soaps die over alles gaan behalve over het echte leven? Zijn we afgestompt doordat we als nooit eerder in de geschiedenis worden lastig gevallen met hele en halve onwaarheden, zoals de filosofe Heleen Pott het zaterdag in NRC haar Amerikaanse collega Harry Frankfurt, auteur van On bullshit, na zei?
Pott: “In de huidige cultuur heeft zich een ongekende tolerantie ontwikkeld voor gelul, voor humbug, gedraai en leugentjes om bestwil. Politici weten dat de burgers er al bij voorbaat van uitgaan dat het onderscheid tussen waarheid en onwaarheid toch niet te maken is, en ze kiezen hun marges ruim. () Als er toch geen criteria meer zijn, gelooft iedereen maar waar hij zin in heeft.”
Toch is er hoop. Ik kan het moeilijk bewijzen, het onderzoek moet nog, maar ik heb de indruk dat jongere mediaconsumenten, dezelfde die volgens Irene Costera Meijer prima uit te voeten kunnen met het verschil tussen “echt” nieuws en “nep” nieuws, en RTL Boulevard waarderen omdat het zich bedient van de tussencategorie “leuk” nieuws, ik heb de indruk dat die jongeren wel degelijk malen om authenticiteit.
Dat is niet hetzelfde als “waarheid” – maar het komt in de buurt. Aan authenticiteit kleven noties als “echt”, “origineel”, en zelfs “oprecht” of “gemeend”. Het is een minder hard begrip dan waarheid en misschien dat het daarom zo enthousiast geadopteerd lijkt door New Age-achtige mental trainers, geloof-in-jezelf-natuurzoekers en leiderschapgoeroes op zoek naar een gat in de markt.
Maar authenticiteit is ook wat jongeren van media verwachten. De waarheid – daar hebben voorgaande generaties voor gezorgd – vertrouwen ze niet, verwachten ze niet en willen ze misschien niet eens meer, maar laat het dan in ‘s heren naam echt zijn, geloofwaardig of origineel. Het is uiteindelijk ook waar ze elkaar keihard op afrekenen. Nep is niet altijd genoeg.
(Dit is een aanzet voor PopUp, het open source boek over oude en nieuwe media dat ik met Mark Deuze schrijf op www.henkblanken.nl)
7 reacties