De Nederlandse correspondenten: witte vlek in Afrika, Azië en Arabische wereld populairder

Waar zitten de Nederlandse buitenlandcorrespondenten? Hoeveel zijn het er? Is de spreiding over de wereld de afgelopen jaren veranderd? In 1989 werd het Nederlandse correspondentennetwerk voor het eerst in kaart gebracht, in 1995 werd het onderzoek herhaald. Nu, elf jaar later, is het opnieuw tijd voor een update, vervaardigd door Leendert van der Valk en Peter Vasterman.

Een groot deel van het buitenlands nieuws komt tot ons via internationale persbureaus zoals AP en Reuters. Maar de Nederlandse kijk op de zaak, de mooie verhalen, de spannende reportages, die komen van de correspondent ter plaatse. Op dit moment zijn er voor de Nederlandse media 241 journalisten permanent in het buitenland gestationeerd. Althans, als we uitgaan van de lijstjes die de buitenlandredacties ons gaven. De meeste correspondenten zijn freelancers of stringers en hebben dus meerdere opdrachtgevers. Dit onderzoek is gebaseerd op het correspondentenbestand waarvan Nederlandse dagbladen, opiniebladen, omroepen en persbureaus, naar eigen zeggen, op regelmatige basis gebruikmaken (zie ook voetnoot).

Met een analyse van het correspondentenbestand kunnen we vragen beantwoorden als: Zijn de correspondenten evenwichtig over de wereld verdeeld? Komt de Derde Wereld tegenwoordig beter aan bod dan vroeger? Worden bepaalde regio’s vanuit één hoofdkwartier gecoverd? Maar ook, in deel II van dit onderzoek: Welke media hebben het grootste correspondentennetwerk? Werken correspondenten exclusief voor een opdrachtgever of snoepen zij van meerdere walletjes? Kiezen de Nederlandse media, ondanks de overvloed aan alternatieve en soms directere bronnen via internet, voor een eigen correspondent in de regio?

Spreiding over de wereld

Het aantal correspondenten is sinds 1995 met 6% afgenomen naar 241. Maar het aantal correspondentschappen, dat wil zeggen het aantal opdrachtgevers dat een correspondent heeft, daalde met maar liefst 43%, van 563 naar 323. Dat laat zich verklaren door fusies en samenwerking voornamelijk binnen de omroepen. Daarover morgen meer in deel II van dit onderzoek. De spreiding van die correspondentschappen per land ziet er als volgt uit. Deze kaart toont per land het

aantal correspondenten en geeft zo een goed overzicht van de gehele wereld, hoewel het een beetje vertekend wordt door de grote vlek van Rusland. Kaart twee zoomt in op een belangrijke regio, waarbij vooral de concentratie in Israël, als uitvalsbasis in het Midden Oosten opvalt. Daarover later meer.

De 241 Nederlandse verslaggevers zitten in 46 verschillende landen, op een totaal van 191 door de VN erkende landen. Op de kaart is in één oogopslag de scheve verdeling over de wereld zichtbaar. Let op: het gaat hierbij om correspondentschappen, niet individuele correspondenten. Op de kaart is dus te zien hoeveel verschillende media een correspondent in dat land hebben.
De verdeling valt gemakkelijk te verklaren. Het nieuws van onze buurlanden en de grootmacht VS heeft vaak een veel directere invloed op Nederland dan het nieuws uit den verre. Maar laten we het nog eens nader bekijken, als we de wereld indelen naar geopolitieke regio’s.

Azië en Arabische Wereld stijgen ten koste van Afrika en Zuid Amerika

Veruit de meeste correspondenten (89 in getal) zitten, net als in 1995, in West-Europa. Maar verder is het lijstje in de afgelopen elf jaar tijd behoorlijk door elkaar geschud. Er zijn 50% meer correspondenten in de Arabische wereld gestationeerd (van 20 naar 30), dat daarmee de tweede plek inneemt. Azië stijgt van plaats zes naar drie. De voormalig nummer twee Zuid-Amerika is gezakt naar plek zes. Nu

Correspondenten per continent 89, 96 en 06

Aantal correspondenten per regio

Nederland en de rest van de westerse wereld is verwikkeld in een strijd tegen het islamitisch terrorisme, staan de schijnwerpers van de pers gericht op Bagdad en Kabul en veel minder op Buenos Aires en Rio de Janeiro. En ondanks de uitbreiding van de EU, legt Oost Europa het af tegen de aankomende economische grootmachten in Zuidoost Azië. Opvallend is ook de daling van het aantal correspondenten in zuidelijk en midden Afrika met 46% naar 13 correspondenten.
De indeling naar geopolitieke regio’s is arbitrair. Sommige landen zijn twijfelgevallen. Zo valt Israël nu onder de Arabische Wereld, omdat correspondenten vanuit dat land ook berichten over omliggende islamitische landen. Bij de Arabische Wereld zijn ook de Noord-Arikaanse landen gerekend. De rest van Afrika heet in dit onderzoek Zuid- en Midden-Afrika. Turkije valt in dit onderzoek samen met de Balkan-landen onder Zuidoost Europa.

Geleidelijke spreiding over landen

Het leeuwendeel van ons buitenlands nieuws komt vanuit westers georiënteerde, rijke landen. De lijst van correspondenten per land wordt aangevoerd door de Verenigde Staten. Tweede is België, met het Europarlement in Brussel het centrum van het Europese nieuws. Pas op plek acht duikt het eerste niet-westerse land op, Rusland. China kwam in 1995 nog niet in de toptien voor maar is inmiddels een belangrijke thuisbasis voor de berichtgeving in Azië.

Een aantal landen fungeert traditioneel als uitvalsbasis in de regio, zoals Israël, Zuid-Afrika en Rusland. Maar in vergelijking tot 1995 is het gewicht van de toptien afgenomen. 53% van de correspondenten gaat nu op pad vanuit die tien landen. In 1995 was dat 61%. Vooral Zuid-Afrika heeft aan populariteit ingeboet, in 1995 zaten daar nog 19 correspondenten, nu zijn dat er nog maar zes. Na de spraakmakende val van het apartheidsregime begin jaren negentig is zuidelijk Afrika blijkbaar minder interessant geworden. De oorlogen in Midden-Afrika hebben niet voor een blijvende extra concentratie van verslaggevers gezorgd. En ook uit België zijn veel correspondenten vertrokken. Tien jaar terug zaten er nog 28.
In het Midden-Oosten blijft Israël de populairste plek. Op de 30 correspondenten die berichten over de Arabische Wereld, doen 13 dat vanuit Jeruzalem.
Uit het onderzoek van 1995 concludeerde Vasterman dat de spreiding over de wereld iets was verbeterd ten opzichte van 1989. Op basis van de spreiding per land lijkt die trend zich, zij het schoorvoetend, voort te zetten. Maar op basis van de spreiding over de werelddelen niet, die is juist schever geworden, zoals al bleek in tabel I.

Spreiding naar aantal inwoners erg scheef

Als we kijken naar de westerse wereld (West Europa, Noord Amerika, Australië), dan blijkt dat 49% van de correspondenten daar gestationeerd is. Met het eveneens westerse Israël erbij is dat percentage zelfs 57%. In 1995 was dat 53%.
Zie onder voor een verdeling van de negen regio’s naar inwonertal en Bruto Nationaal Product. Voor deze gegevens is gebruikgemaakt van landenlijsten op wikipedia, op basis van een schatting van de VN (inwonertal) en het IMF (bnp).

Tabel III

29 correspondenten houden zich bezig met 3,5 miljard Aziaten (1 correspondent op 118 miljoen mensen). Bijna evenzoveel correspondenten verslaan het nieuws van ruim een half miljard Arabieren (1 op 19 miljoen). En op die paar West-Europeanen zijn 89 correspondenten actief (1 op 4 miljoen).
Blijkbaar is het aantal inwoners niet het belangrijkste criterium waarop nieuwsredacties hun correspondenten uitzenden. Economische macht, zo valt te verwachten, wel. In de Westerse regio’s (Australië, Noord Amerika en West Europa) waar 49% van de correspondenten zit, gaat 63% van het geld om. De groei van Azië als standplaats zal ingegeven zijn door de economische groei die de regio doormaakt (Bijna 22% van het mondiale bnp). Al is daar gemeten naar rijkdom (bnp per hoofd van de bevolking) nu nog weinig van te zien. Ondanks de paar economische grootmachten in Azië is het, net als bijvoorbeeld de Arabische wereld, nog een kleintje op de wereldkaart.

Behalve de verschuivingen in de wereldpolitiek laten ook verschuivingen in het Nederlandse medialandschap sporen na in het correspondentenbestand. Daarover morgen meer in deel II van dit onderzoek.

1) In Nederland deed Peter Vasterman tweemaal eerder onderzoek naar het correspondentenbestand. In 1989 en 1995, gepubliceerd in Reporter en De Journalist. Het is lastig om vergelijkbaar onderzoek uit het buitenland te vinden. In een Amerikaans artikel uit 2002 van Hamilton en Jenner wordt wel gesuggereerd dat het aantal Amerikaanse correspondenten en de aandacht voor buitenlands nieuws afneemt, maar het wordt nergens met cijfers onderbouwd. Voor een uitgebreide bespreking van de veranderende aard van het correspondentschap verwijzen we graag naar een onderzoek van Stasja Verduyn.

Leendert van der Valk

Leendert van der Valk (1980) is een van de auteurs van Gevaarlijk spel, de verhouding tussen pr&voorlichting en journalistiek. Hij is freelance journalist.

Alle artikelen van Leendert van der Valk op De Nieuwe Reporter.

  • R. Nanning

    Wie was de Russische nederlandse correspondent voor Peter D’Hamecourt. De man met de zeer zware lage stem. Ik denk dat het +/- 1960/70 geweest moet zijn.

  • Jammer… Nu lees ik een interessant onderzoek en kan ik niks van de plaatjes zien!