‘U draait en u bent oneerlijk.’ Op straat merkte ik niet veel van deze uitspraak maar onder collega’s en politici was de opwinding groot. Balkenende had immers fors uitgehaald naar Wouter Bos tijdens het eerste grote politieke debat op Radio 1 (zondag 29 oktober 2006).
Nu meen ik mij van die dag te herinneren dat de premier en CDA-lijsttrekker al vrij snel via de radio liet weten dat hij Wouter Bos persoonlijk best aardig vond, maar het kwaad was geschied. Wouter Bos was héél boos.

Ik las hier en daar al dat negative campaigning ons land was binnengeslopen. In Den Haag Vandaag een dag later was Wouter Bos nog steeds ontstemd. Hij keek zelfs even recht in de camera, waardoor ik zo schrok dat ik niet precies verstond wat hij zei, maar het was min of meer een oproep tot fatsoen. Balkenende kon er met zijn verstand niet bij, zo liet hij verslaggever Pim van Galen weten. ‘Meneer Van Galen, we gaan ’n biertje drinken’, zei de premier opgewekt het item uitlopend.
‘Fatsoen moet je doen’ is er een van de premier, maar de PvdA lift er blijkbaar op mee. Niet aanvallen, niveau houden en premierfähig lijken. ‘Ik wil een doodnormale premier zijn’, zo adverteert de NRC de cover van de M-bijlage. ’t Is een riskante strategie, want er ís namelijk al een doodnormale premier en er zijn zeer waarschijnlijk ’n hoop kiezers die juist iets anders willen.
Maar hoe bereik je de kiezer? Het antwoord daarop wordt uitgedacht in de ‘War Rooms’ van de partijen. Maar soms lijkt het ook op een schot hagel, afgevuurd op het electoraat, hopende dat er een kiezer wordt geraakt. Want simpel gezegd ‘barst’ het van politici op radio, televisie, kranten en weekbladen. Gevreesd moet worden of het electoraat dit alles wel aankan.
Natuurlijk worden soms redacties tegen elkaar uitgespeeld door slimme campagneleiders. Het is ook een spel van wensen en verlangens, waarbij zowel de journalistiek als de politiek het eigenbelang als uitgangspunt heeft. Journalisten willen nieuws, politici willen exposure (air-time).

Doorgeefluik
Uiteraard willen we het allemaal over de inhoud hebben, maar als een politicus daar speciaal op wijst dan moet je juist weer alert zijn want meestal is dat een teken dat de vragen niet bevallen en de geïnterviewde het gesprek een draai wil geven.
In verkiezingstijd wil elke partij nu eenmaal een boodschap kwijt om de kiezer te imponeren en het wordt bijzonder op prijs gesteld als de journalistiek het doorgeefluik is. Let maar eens op hoe vaak een politicus zegt: ‘Mag ik u eens een voorbeeld geven?’. De tijd tikt door en de politicus is aan het ‘zenden’. Vragen worden daarbij strikt genomen als hinderlijk ervaren.
Dat is ook de reden dat je in de raarste tijdschriften en in de vreemdste programma’s politici ziet opduiken, ver weg van politieke journalisten.
Jos de Beus , hoogleraar politieke theorie van de Universiteit van Amsterdam, spreekt in dit verband in de NRC over politieke gezagsdragers die ‘slachtoffer’ worden van ‘media die de politiek minachten’. Jammer alleen dat De Beus ook het programma Lijst O van, zoals hij schrijft, de ‘ranzige omroep BNN’ hiertoe rekent, maar dat terzijde.
Zo’n campagne en de berichtgeving daarover moet natuurlijk ergens over gaan. Er was trouwens niet voor niets bijna een volksopstand in 2002 (26 zetels voor de LPF) die de kloof tussen Den Haag en de rest van de wereld zichtbaar maakte. Dit lijkt overigens bijna vergeten en dat kan niet alleen liggen aan het geklungel van al die rechtse splinterpartijen. We hebben het er gewoon niet meer over.
Feit is dat er erg veel éénrichtingsverkeer is. En de campagne op het internet is daarvan het beste bewijs. Daar is geen tegenstand, hooguit de suggestie van interactiviteit. Loop de sites maar eens na, van www.cda.nl tot www.groenlinks.nl of klik www.wouterbos.nl aan. De laatste pagina ziet er veelbelovend uit. Je ziet foto’s, video’s of je kan luisteren naar de belevenissen van de lijsttrekker (wouters’s boscast). De vriendensite hyves krijgt nu veel aandacht. Zo weten we dat JPB 43 duizend vrienden en Wouter 18 duizend vrienden heeft. Het informeert de jongere kiezer maar het blijft toch voornamelijk eenrichtingsverkeer en het inhoudsgehalte is betrekkelijk.

Manipulatie
Betere en waarschijnlijk ook effectievere voorbeelden vind je in Groot-Brittannië. Ga bijvoorbeeld naar de site van de Labour Partij waar je veel interactieve mogelijkheden ziet en waar vooral duidelijk wordt dat de partij iets met die kiezer wil. Dat is toch weer heel anders dan de site www.ikbentrotsopnederland.nl. Of ga naar www.webcameron.org.uk, de pagina van David Cameron, de leider van de Conservatieve Partij. Het is bijna een feest te kijken naar de site van Tony Blair. Politiek kan niet zonder manipulatie maar er is veel op te zien, tot en met een rondleiding langs de werkplek van Blair. (kijk ook eens naar www.epolitix.com)

De campagne in Nederland moet over meer gaan dan nu. En ik begrijp de zorg van Jos de Beus in de NRC. Al overdrijft hij door te schrijven dat de ‘politieke klasse ‘ (pers en politiek) denkt ‘dat de gewone man niet geïnteresseerd is in inhoudelijke debatten over belangrijke onderwerpen’. Maar ik moet toegeven dat het Stern-rapport over de nadere milieuramp en bijvoorbeeld Europa, wetende dat meer dan de helft van de bevolking vorig jaar nog liet weten daar niets van te moeten hebben, wel vaker aan de orde mag komen. En ook de kloof waar wij allemaal van schrokken en die zichtbaar werd tijdens het korte tijdperk Fortuyn.
Premier Balkenende schrijft in de NRC in reactie op De Beus dat het in zijn beginperiode zwaar weer was, maar hij onderschat de werkelijkheid door te schrijven : ‘Maar we zijn er, meen ik, in geslaagd om het lek weer boven water te krijgen’.
Wat de premier er ook mee bedoelt, we moeten de komende drie weken niet aan de campagneleiders overlaten.