Een ruime meerderheid van moslims ervaart de berichtgeving over zichzelf in de media vaak als negatief, mat TNS Nipo in augustus 2005. Ook zouden er te weinig allochtone dekundigen en woordvoerders aan het woord komen in de media. Maar hoe wordt er werkelijk geschreven over moslims?

Onlangs publiceerden Leen d’Haenens en Susan Bink van de Radboud Universiteit Nijmegen hun onderzoek Islam in de Nederlandse media: focus op het Algemeen Dagblad in het Tijdschrift voor Communicatiewetenschap. Conclusie: De berichtgeving over de islam is tamelijk evenwichtig, maar journalisten laten zich in crisissituaties, zoals na de moord op Theo van Gogh, negatiever uit over moslims. “Polarisering vindt nog steeds plaats, een punt om op te letten,” aldus onderzoeker Leen d’Haenens.

Momenteel werkt d’Haenens aan een vervolg op dit onderzoek, waarin de islamberichtgeving over de periode na de moord op Van Gogh wordt geanalyseerd en zes Nederlandse kranten worden vergeleken. Centrale onderzoeksvraag is hier of de vastgestelde polarisatie tijdens de periode net na de moord zich doorzet of eerder wegebt na verloop van tijd, aldus d’Haenens.

Uit het onderzoek komt verder naar voren dat de berichtgeving over de islam in het buitenland er een stuk slechter vanaf komt dan die in het binnenland. In Nederland hebben journalisten genoeg bronnen om aan het woord te laten, maar gaat het over de islam buiten onze landsgrenzen dan nemen journalisten sneller kopij van persbureaus over en duiden ze het nieuws minder. “Er wordt sneller teruggegrepen op stereotypen, er is minder aandacht voor diversiteit aan invalshoeken en meningen. Moslims die verschillende stromingen aanhangen en het geloof verschillend interpreteren worden over een kam geschoren.”

Het Nijmeegse onderzoek is bijzonder omdat het gebaseerd is op empirische data en bovendien longitudinaal is. Alle artikelen in het AD met de woorden islam, fundamentalisme en moslims in de titel of de opening werden bestudeerd over de periode van 1998-2004, tot twee maanden na de moord op Van Gogh.

Dat de binnenlandse berichtgeving over de islam in het AD evenwichtig is blijkt bijvoorbeeld uit een rubriek voor het lezerspubliek, waar autochtonen en moslims konden discussiëren aan de hand van stellingen. Een goed initiatief, vindt d’Haenens. Een verkennende quiz bracht aan het licht dat er weinig kennis was over de islam onder de lezers, zodat in de volgende weken de kennis vergroot kon worden door middel van de rubriek.

Opvallend is dat in de berichtgeving bijna geen moslimvrouwen aan het woord komen (7%), terwijl naast allerlei organisaties en groeperingen, meer dan de helft van alle bronnen man is. “Gelukkig komt daar verandering in”, aldus d’Haenens. Met bijvoorbeeld het programma van de Halal-meisjes wordt ook de mening van moslimvrouwen gehoord.”

Wel bleek uit het onderzoek dat er vaak wordt bericht over de islam naar aanleiding van negatieve thema’s, zoals terrorisme, geweld en fundamentalisme. Ondanks het feit dat de islamberichtgeving evenwichtig is, kan dit stigmatiserend werken. “Maar dat is inherent aan het nieuws, goed nieuws is geen nieuws.” Bovendien is niet onderzocht of de berichtgeving over de islam negatiever is dan al het andere nieuws. Daarnaast is er, zoals verwacht, steeds meer gepublceerd over de islam na de aanslagen op het World Trade Center.

Twijfels heeft d’Haenens over de gevolgen voor de islamberichtgeving nu het AD is overgestapt op tabloidformat. “Het is een keurslijf met minder ruimte voor diepgang en achtergronden. Ze willen hapklare stukken, maar tegelijkertijd ook achtergronden, dat is een zeer moeilijke afweging.” Aanbevelingen voor journalisten heeft d’Haenens wel. Ze moeten zich goed inlezen in de islam alvorens erover te publiceren, zodat de journalist voldoende kennis in huis heeft. “Een zekere vorm van expertise is noodzakelijk. Zeker op het vlak van buitenlandse verslaggeving, want daar wordt gezondigd op het vlak van achtergronden en nuance.”

Eén ding is zeker: het is lastig om als journalist over dit onderwerp te berichten. De lezer wil uiteindelijk geen ellenlange verhandelingen over alle nuances die er zijn.

Voor meer informatie; l.dhaenens@maw.ru.nl