Vijf dagen voor de laatste Tweede Kamerverkiezingen berichtte de Volkskrant over martelingen door Nederlandse militairen in Irak. Vorige week zaterdag gaf de krant – onder de titel ‘De missie van generaal X.’ – opening van zaken over de hoofdbron voor het verhaal. De Nieuwe Reporter vroeg Geert Jan Laan, Sytze van der Zee, Aad van den Heuvel, Huub Evers en Duns Ouray om te reageren op drie vragen: Vind je het verdedigbaar dat de krant de naam van de bron bekend heeft gemaakt? Kun je het optreden van de Volkskrant in deze kwestie in een paar zinnen kwalificeren? En: Is met deze reconstructie de kous af of blijven er zaken die uitgezocht moeten worden?
Aad van den Heuvel (*)
Het was de ombudsman van de Volkskrant die zich bitter beklaagde over de boze buitenwereld. Nederlandse militairen hadden in 2003 Irakezen gemarteld, zijn krant had dit gemeld en vervolgens was de reputatie van de Volkskrant te grabbel gegooid. Hij vond dat de bron van het nieuws veel te lang was beschermd. Zeker nu die bron zelf aan Elsevier en RTL Nieuws had gemeld dat er in Irak niets onoorbaars was gebeurd en dat hij ‘de martelpublicatie unfair’ vond. ‘De bronbescherming vervalt’, schreef de ombudsman, ‘wanneer de bron zelf in de openbaarheid zegt dat hij aan de publicatie heeft meegewerkt.’ Is dat zo? Het was onaangenaam voor de Volkskrant dat de generaal bd Nijsingh, hun eigen deep throat, na de publicatie rare sprongen maakte. Maar daarmee verviel niet de noodzaak om hem te beschermen. Het was de reactie van een kat in nood.
Vier maanden lang was de Volkskrant bezig geweest met het kanon te laden dat op 17 november 2006 werd afgeschoten en al snel werd duidelijk dat de zware kogel midden in de eigen gelederen terecht was gekomen. Bij de hand- en spandiensten van Ton Heerts konden nogal wat vraagtekens worden geplaatst. De man was niet zomaar de oud-voorzitter van de marechausseevereniging, maar tevens een aankomend Kamerlid van de PvdA. En hij zou geen knip voor de neus waard zijn als hij niet donders goed had begrepen welk effect dit artikel een paar dagen voor de verkiezingen zou hebben. En het kan natuurlijk ook niet door de beugel dat de Volkskrant vier maanden met een artikel bezig is om tenslotte de tegenpartij voor wederhoor pas op de avond voor de publicatie te bellen. Een gesprek waarin ook het woord ‘martelen’ stijf achter de kiezen werd gehouden.
In 2003 zijn Irakezen verhoord met zakken over het hoofd en is er gewerkt met water en hoge geluidstonen. Na de publicatie in de Volkskrant bleek dat dit ‘incident’ wel degelijk door de marechaussee aan het OM was gemeld. Daar kwam men tot de conclusie dat er geen strafbare feiten waren gepleegd. Maar wat is er eigenlijk gemeld en over wie? Officieel werden de verhoren afgenomen door officieren van de MIVD, de afdeling stiekem van het leger. Of waren een paar mariniers in de avonduren voor zichzelf begonnen, zoals een tolk onlangs in een tv-programma verklaarde? Wordt ongetwijfeld vervolgd, hoewel de frontale aanval van Kamp op de boodschapper het verdere onderzoek nog wel eens zou kunnen frustreren.
Duns Ouray (*)
Vind je het verdedigbaar dat de Volkskrant de naam van de bron bekend heeft gemaakt?
Mijn journalistieke vakkennis schiet te kort voor een oordeel hierover.
Kun je het optreden van de Volkskrant in deze kwestie in een paar zinnen kwalificeren?
Laten we uitgaan van de goede trouw van de Volkskrant. Hoedeman heeft een puik stuk onderzoeksjournalistiek willen afleveren, maar is doorgeschoten in zijn enthousiasme.
Vervolgens geeft Hoedeman openheid van zaken in ‘De missie van Generaal X’. Hoedeman vertelt over Abu Graib en over ‘martelingen’ door Deense militairen en een Duitse speciale eenheid. Dat is, strikt genomen, allemaal irrelevante informatie.
Maar Hoedeman vindt het blijkbaar wél relevant. Dat laat zien dat hij gevangen zit in zijn pacifistische vooroordelen. Het leger is bij voorbaat verdacht. De schuld van Nederlandse militairen kan, volgens Hoedeman, gesubstantiëerd worden door te verwijzen naar andere oorlogsmisdaden.
Ook in de keuze van bronnen verraadt Hoedeman zijn pacifistische vooroordelen. De exacte rol van vakbondsman en PvdA Kamerkandidaat Ton Heerts blijft (bewust ?) onduidelijk, maar het was zeker een hoofdrol. En Hoedeman voert een professor aan, die vanuit zijn studeerkamer kan bevestigen dat het hier om ‘martelingen’ gaat. Nota bene professor Van Genugten, die we nog kennen van zijn bijdrage aan het boek “Ook in de Sowjet-Unie kan men de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens met instemming lezen” uit 1989.
Het is bekend dat iedereen op de redactie van de Volkskrant links stemt. Hoofdredacteur Broertjes stelt dat dit de journalistieke professionaliteit niet in de weg staat. Daarmee stelt Broertjes dat zijn journalisten een soort halfgoden zijn, die hun persoonlijke mening kunnen uitschakelen.
De martel-hoax laat echter zien dat Volkskrant-journalisten gewone, linkse stervelingen zijn.
Is met deze reconstructie de kous af of blijven er zaken die uitgezocht moeten worden?
Wat is de echte rol van PvdA-er Heerts? Is het zo dat de PvdA bij de Volkskrant aan de touwtjes trekt?
Het is niet de taak van de overheid om de journalistiek te onderzoeken. Dat is de taak van andere journalisten. Het NOS Journaal lijkt hier al vast niet aan mee te willen doen. In haar berichtgeving werd de affaire gespind tot een onderling conflict binnen Defensie. Dat is een journalistieke afronding naar beneden.
Geert-Jan Laan (*)
In wat voor nesten je ook raakt, bronnen blijven heilig
Op 14 oktober 1977 schreef de Amerikaanse journalist Daniel Schorr, de leverancier van de op het laatste moment door Life- eigenaar Henry Luce gekilde primeur over de Greet Hofmans affaire aan dat tijdschrift, op mijn vraag of Prins Bernhard zelf de bron was geweest voor zijn informatie mij terug: ”It is true that I was the first foreign journalist to dig into that affair. I talked to anyone who knew about it, though I hesitate to say what I learned from prince Bernhard or any other specific source because of a general reluctance to discuss sources.”
En zo is het maar net. In wat voor nesten je ook raakt, bronnen blijven heilig.
Kort na het overlijden van prins Bernhard raadpleegde ik nog een bron die heel dicht bij de Lockheed- affaire had gestaan en die na tientallen jaren nogmaals zijn waardering uitsprak dat zijn identiteit nog steeds verborgen is gebleven.
De Volkskrant heeft dus een grote blunder begaan door een bron te identificeren. Natuurlijk moet onderzoek doorgaan. Het is of ‘We stand by our story’ of ‘We apologize for an incorrect story’.
Sytze van der Zee (*)
Ik vind niet dat de krant de naam van de bron heeft bekendgemaakt, niet de hoofdredacteur in het begeleidend commentaar en ook niet door de redacteur zelf, Jan Hoedeman, in de reconstructie. De krant heeft kennelijk van tevoren met zijn bronnen besproken wie wel akkoord gaat dat zijn naam wordt genoemd. Dat is een zeer correcte aanpak. Het is heel wat anders als een bron je belazert, zoals wij eens bij Het Parool hebben meegemaakt. Sportredacteur Rob Fleur had toen gehoord dat Dennis Bergkamp en Wim Jonk van Ajax naar een Italiaanse club zouden vertrekken: Juventus of Inter. Die zondagavond laat bevestigde Wim Jonk dat het Juventus zou worden, wat in de loop van de maandag onjuist bleek te zijn. Het was een ellendige zeperd. Ik heb toen Fleur voorgesteld om opening van zaken te geven hoe het zich had voltrokken, wat hij ook heeft gedaan.
In het geval van de Volkskrant heeft niemand, zoals het me toeschijnt, te kwader trouw gehandeld. De krant kwam de afgelopen weken behoorlijk onder vuur te liggen, zodat de redactie een wijs besluit heeft genomen en opening van zaken heeft gegeven. Het is duidelijk dat dit in overleg met de bronnen is gebeurd, zoals blijkt uit het feit dat de voornaamste bron als ‘generaal X’ wordt aangeduid. Ik hoop alleen dat de Volkskrant verder zal blijven graven in deze zaak, want iets zegt me dat er nog meer aan de hand is. Ook gezien het feit dat het OM er blijkbaar alles aan heeft gedaan de zaak op z’n goed Nederlands in de doofpot te stoppen en gezien de heftige reactie van minister Kamp van Defensie.
Huub Evers (*)
Journalisten nemen alles en iedereen de maat, maar zodra de kritiek gericht is op de pers zelf beginnen ze onmiddellijk te piepen dat de boodschapper het zeker weer gedaan heeft of dat de persvrijheid wordt aangetast. Geen kritische zelfreflectie, weinig transparantie en collegiale toetsing. Dat beeld, terecht of niet, kom je de laatste jaren vaak tegen in kritische beschouwingen over de journalistiek.
In dat licht siert het de Volkskrant, dat zaterdag een reconstructie van het martelverhaal werd gepubliceerd en dat de schrijver daarvan de hand in eigen boezem durfde te steken. Maar waarom zo laat pas? En waarom niet een iets onafhankelijker onderzoek?
Nu blijft de vraag hangen of er zaken, bewust of onbewust, onderbelicht bleven. Bijvoorbeeld het tijdstip van publiceren, enkele dagen vóór de verkiezingen. Was het een doelbewuste actie om Kamp en daarmee de VVD te beschadigen? Of had de krant op dat tijdstip gewoon het verhaal rond en besloot men zonder aanzien des persoons te publiceren? Dat laatste uiteraard, maar dan blijft het toch merkwaardig dat defensie zo weinig tijd kregen om te reageren. Bovendien was het verhaal waaróp een reactie moest worden gegeven onschuldiger dan de uiteindelijke publicatie. Waarom werd het OM wel gevraagd te reageren op eventuele marteling of mishandeling en de defensiewoordvoerder niet?
Opmerkelijk was ook het gedoe over de bron. In de reconstructie gaat het voortdurend over generaal X, terwijl diezelfde dag door de ombudsman in zijn rubriek man en paard genoemd werden, mede op basis van eerdere uitlatingen van Broertjes. Je beschermt als journalist toch je bron omdat en zo lang daar goede redenen voor zijn? Maar wanneer de bron zelf de publiciteit zoekt of wanneer op een andere manier onomstotelijk is komen vast te staan wie de informant was, is er toch geen enkel argument meer om geheimzinnig te blijven doen? En al helemaal niet wanneer die bron later kritiek levert op het verhaal waarvan hij zelf de oorsprong was.
Misschien was de reconstructie niet nodig geweest wanneer de verslaggever tijdens zijn opleiding de lessen over hoor en wederhoor had bijgewoond. Wanneer nu een trend is gezet die leidt tot meer transparantie, zelfkritiek en serieuze mediajournalistiek, is de slotbalans toch positief!
*
Aad van den Heuvel is vanaf 1958 journalist, aanvankelijk voor de KRO (o.a. Brandpunt, De Alles is Anders Show, Gedane Zaken, Ook Dat Nog, Ik heb al een boek), later was hij betrokken bij de oprichting van Llink. Van zijn hand verschenen diverse boeken, waaronder misdaadromans. Hij ontving de Nipkowschijf voor Brandpunt. Van den Heuvel schrijft en doet advieswerk.Duns Ouray is redacteur van HetVrijeVolk.com.
Geert-Jan Laan is voorzitter van de Stichting Nederlands Persmuseum en de commissie Dag van de Persvrijheid. Was o.a. hoofdredacteur van het Dagblad van het Noorden en directeur/plv. hoofdredacteur van Het Vrije Volk.
Sytze van der Zee publiceerde de boeken ‘Potgieterlaan 7’, ‘De overkant’, , ‘Vergeten legende- het leven van Frits Koolhoven’, ‘Zuidwal’ en ‘Dochters van Khadija’. Daarvoor was hij correspondent van NRC Handelsblad, adjunct-hoofdredacteur van Elsevier en hoofdredacteur van Het Parool.
Huub Evers is media-ethicus en lector aan Fontys Hogeschool Journalistiek in Tilburg
15 reacties