Het onjuiste beeld van Al-Qaeda in de media
Sinds het instorten van de Twin Towers op 11 september 2001 is de naam Al-Qaeda niet meer weg te denken uit kranten, tijdschriften, radio- en tv-programma’s. Bij het oprollen van terroristische cellen, bij iedere aanslag en bij elke nieuwe dreiging, leggen de media direct een link met Al-Qaeda en indirect met Osama bin Laden. Het is de vraag of dit terecht is. Bin Laden is zijn macht grotendeels kwijt en van het oorspronkelijke Al-Qaeda is niets of weinig meer over.
In De Balie in Amsterdam bogen verschillende deskundigen zich onlangs over de vraag: ‘Waar is Al-Qaeda?’. Over wie hebben we het, waar komt het vandaan en waar wil het heen?
Duidelijk werd dat Al-Qaeda een minder eenduidig begrip is dan veel mensen (willen) denken. Midden-Oostendeskundige Bertus Hendriks en de arabisten Hans Jansen en Roel Meijer wezen erop dat Al-Qaeda niet zozeer een organisatie of netwerk is, alswel een ideologie, een state of mind, een inspiratiebron en een vlag waaronder wordt geopereerd.
Onzorgvuldig
Dit is op zichzelf niets nieuws. De vooraanstaande Engelse onderzoeksjournalist Jason Burke spreekt in zijn boek ‘The true story of radical islam’ over al-qaedaism. Al-Qaeda bestaat volgens Burke al lang niet meer in de vorm die veel mensen vermoeden: als groepering met een doel, een missie een organisatiestructuur en een grote leider. Het is tegenwoordig vooral de naamdrager van een ideologie die wereldwijd steeds meer aanhangers kent. Hij omschrijft dit als ‘a way of thinking about the world, a way of understanding events, of interpreting and behaving‘.
In deze gedachte wordt hij gesteund door de Belgische socioloog Rik Coolsaet die stelt dat Al-Qaeda nergens anders bestaat dan ‘in ons hoofd’. Er is geen sprake van een gestructureerde organisatie. De internationale jihad wordt gestreden door personen en cellen die deel uitmaken van veel losse netwerkjes die via een groter netwerk losjes met elkaar zijn verbonden. Het bindmiddel is niet een organisatiestructuur maar een wereldbeeld, een manier om gebeurtenissen te interpreteren.
Juist omdat deskundigen het globaal eens zijn over deze interpretatie is het opmerkelijk dat veel media onzorgvuldig omspringen met het begrip Al-Qaeda. Na iedere nieuwe aanslag is de eerste vraag: ‘Was het Al-Qaeda?’. Een vraag die eigenlijk alleen positief kan worden beantwoord aangezien Al-Qaeda inmiddels is uitgegroeid tot een alomvattende titel voor internationaal opererende jihadistische personen, cellen en groeperingen.
De Hofstadgroep
Interessant is om in dit licht het voorbeeld te noemen van de Hofstadgroep, die zich, zo vertelde Volkskrant-journaliste Janny Groen (auteur van het boek ‘Strijdsters van Allah‘), ook laten inspireren door Osama bin Laden. Daardoor vallen zij eigenlijk ook onder de brede definitie van Al-Qaeda. Het is echter te simplistisch om de moord op Theo van Gogh af te schuiven op Bin Laden en zijn terreurnetwerk. Dat is niet alleen incorrect, het leidt bovendien de aandacht af van de werkelijke situatie. Van de achtergrond van de daden van Mohammed Bouyeri en het Hofstadnetwerk, van de plannen en voornemens, van de concrete dreiging die hiervan uitgaat en van de doelen die zij zich stellen.
Voor ons is het onderscheid tussen Al-Qaeda en het Hofstadnetwerk duidelijk omdat we alles weten en willen weten van de jongens en meisjes uit ons eigen land. Maar die scherpte ontbreekt als het gaat om de aanslag in Bali (gepleegd door Jemaah Islamiyah) of de aanslagen in Casablanca (gepleegd door Salafia Jihadia). In gevallen over de grens gaan we graag voorbij aan de concrete werkelijkheid en wijzen we direct naar Bin Laden en ‘zijn’ terreurnetwerk.
Hoewel in veel gevallen inderdaad sprake is van een ideologische of soms zelfs praktische connectie met Bin Laden of het oude Al-Qaeda, moeten we, om een juist beeld te krijgen van de internationale jihad, kijken naar de concrete factoren die een rol spelen bij het handelen van een persoon of cel die deel uitmaakt van deze strijd. Het is juist de taak van de journalistiek om op zoek te gaan naar de werkelijkheid achter het makkelijke antwoord, te kijken naar de concrete (lokale) aanleiding, de werkelijke dader, een concrete doelstelling en een concrete oorzaak van radicalisering.
Honderdtwintig seconden
Om te komen tot een juiste en volledige informatievoorziening en dus het creëren van een juist beeld is echter een omslag nodig. Dat bleek ook uit de woorden van Bertus Hendriks: “Twee minuten heten in televisieland niet voor niks ‘honderdtwintig seconden’. Ik krijg altijd van de eindredacteur de boodschap mee dat iedere kijker mijn verhaal moet kunnen begrijpen. Dat betekent dat je niet teveel de diepte in kan gaan. Je moet praten zonder al te veel nuancering. De kennis over Al-Qaeda is er echt wel op de redacties maar er is niet altijd tijd om deze uit te dragen.”
11 reacties:
22 februari, 2007
Maar als Al-Qaeda niet bestaat, dan blijft alleen de Islam over.
Met andere woorden: blijkbaar kan de Islam spontaan tot jihad en terreur inspireren, zonder tussenkomst van een georganiseerd netwerk als Al-Qaeda.
Dat is een conclusie waar we in het Westen geen zin in hebben.
Dus: Al Qaeda zal nog lang voortleven in kranten en op TV …
22 februari, 2007
@DUNS
Erg kort door de bocht: “… dan blijft alleen islam over.”
Al-Qaeda als organisatie en ideologie is ontstaan uit een gevoel van een gebrek aan zelfbeschikking. Het Westen + Japan domineren de wereld en de meeste gedomineerden (de rest) trekken dat slecht.
En terecht: ik zou als Arabier ook niet willen dat er in elke stad in mijn land een McDonald’s staat. En ik zou als Vietnamees ook niet voor 2 dollar per dag willen werken in een sweat-shop om schoenen van 120 dollar te maken. En ik zou als West-Afrikaan ook niet willen dat mijn land westerse bananen invoert omdat die door Europese subsidies goedkoper zijn dan bananen van eigen bodem.
Niet terecht is dat islam wordt gebruikt door beide partijen om die onvrede aan op te hangen, maar Al-Qaeda heeft verder echt niets met de islam te maken, het is er niet eens een interpretatie van.
22 februari, 2007
@Jay
Ik kan het betoog van Jay niet volgen.
Het artikel van Floor Milikowski stelt kort en bondig dat Al Qaeda niet bestaat. De vraag is dan natuurlijk: waar komt die jihad en terreur dan wel vandaan?
De door Jay aangehaalde voorbeelden van Vietnam en West-Afrika tonen juist mijn gelijk aan. Immers, de Vietnamees en West-Afrikaan hebben geen jihad.
Waarom reageren juist moslims met jihad en terreur op het (vermeende) onrecht dat hen wordt aangedaan?
En waarom reageert de Vietnamees door hard te gaan werken en rijk te worden?
Daar blijft dus alleen de Islam als onderscheidende kenmerk over.
23 februari, 2007
Het heeft veel te maken met ‘framing’: wie het eerste het concept claimt, diens beeld domineert vervolgens de publieke opinie en de media. De VS was in eerste instantie erg overtuigd van een ongrijpbare en tegelijkertijd concrete organisatie: Al-Qaeda als terreuroctopus met centrale leiding, overzeese francisenemers, losse cellen, etc. One mind, one goal.
Later blijkt met wat meer onderzoek en kritiek dat dat beeld niet klopt, maar dan is het bijstellen van het concept erg lastig. En als je al denkt te weten hoe het zit, is de neiging niet groot om hard verder te zoeken. Wel goed om te zien dat bijvoorbeeld wiki het beter doet http://nl.wikipedia.org/wiki/Al_Qaida.
23 februari, 2007
Duns Ouray: “De door Jay aangehaalde voorbeelden van Vietnam en West-Afrika tonen juist mijn gelijk aan. Immers, de Vietnamees en West-Afrikaan hebben geen jihad.”
Nee, dat toont juist NIET je gelijk aan. Het wemelt in West-Afrika van de Halafieten en Malikieten. Moslims… Hoe valt dat te rijmen met je gefrustreerde gedachtegang*) dat DE Islam 1.2 miljard mensen ’spontaan’ (als een soort mega-Manchurian Candidates-project) zou kunnen inspireren tot terreur en jihad?
*) “Dit soort zaken kunnen uit de hand kunnen lopen, zoals we gezien hebben bij Hitler’s socialisme” – ipse dixit, D. Ouray op HVV.
23 februari, 2007
[...] De nieuwe reporter » Blog Archive » Het onjuiste beeld van Al-Qaeda in de media. Een aardige impressie van een recent debat op DNR door Floor Milikowski. Sinds het instorten van de Twin Towers op 11 september 2001 is de naam Al-Qaeda niet meer weg te denken uit kranten, tijdschriften, radio- en tv-programma’s. Bij het oprollen van terroristische cellen, bij iedere aanslag en bij elke nieuwe dreiging, leggen de media direct een link met Al-Qaeda en indirect met Osama bin Laden. Het is de vraag of dit terecht is. Bin Laden is zijn macht grotendeels kwijt en van het oorspronkelijke Al-Qaeda is niets of weinig meer over. [...]
23 februari, 2007
@Arno
Inderdaad, ‘framing’ is het juiste woord.
Maar wat mij interesseert is de vraag: ‘Waarom?’
Waarom kiest het Westen voor het beeld van een strak geregisseerde terreur-organisatie?
Misschien omdat we voor dat beeld minder bang zijn? Omdat we films gezien hebben waarin een knappe Britse agent zo’n organisatie in zijn eentje oprolt? En dan nog met het meisje wegloopt ook?
25 februari, 2007
Wat als je deze discussie zou hebben over het christendom?
Zou je dan tot dezelfde conclusie komen?
Want er is ook zeker wel een algemeen wereldbeeld over het bijbelse geloof.
Hetlijkt me sterk dat als Bush zegt dat: God achter zijn aanval tegen Irak staat, de media het dan in verband brengt met de Paus.
Voor de Islamieten en ook Christenen is dit een moeilijk onderwerp. Het gaat hier om de media en zijn invloed op onze mening.
Door dit “wereldbeeld” te creeëren zorg je voor een beeld dat mensen elke dag zien als ze de krant lezen of televisie kijken.
Er word geld gezien in oorlog, bloed op tv en beelden van haat en afkeer. Zonder te denken aan de consequenties die het heeft op mijn kleine neefjes en nichtjes.
Dit is tot dusver een deel van mijn kritiek op huidige televisie programma’s en kranten.
25 februari, 2007
Nog een kleine reactie op de Heer Duns die het heeft over: de Islam die spontaan tot jihad en terreur kan inspireren.
Terreur ontstaat al eeuwen lang vanuit allerlei religies
Ik vind dat “het westen” op sommige gebieden net zo terroristisch bezig is als de mensen die “geïnspireerd zouden worden door de Islam”
26 februari, 2007
Waarom geen enkele Nederlandse omroep de driedelige documentaire The Power Of Nightmares heeft uitgezonden is me een raadsel.
Inmiddels is de serie publiek bezit:
http://www.archive.org/details/ThePowerOfNightmares
26 februari, 2007
@Gijs: Helaas is het een realiteit dat oorlogen en terrorisme vaak gelegitimeerd worden op grond van godsdienst. In vergelijking met andere godsdiensten is het grote verschil met de Islam dat in de Koran het gebruik van geweld tegen ‘ongelovigen’ expliciet wordt vermeld. Terroristen (bijvoorbeeld die van Al-Qaeda) baseren zich hierop bij het plegen van aanslagen, hoewel dit natuurlijk niet betekent dat de Islam per definitie een gewelddadige godsdienst zou zijn.
Verder zou het wellicht verstandig zijn om je reacties eens op taalfouten te controleren, want deze leiden af van het punt dat je wilt maken.