Vooral tv-zenders hebben geen traditie in het herstellen van fouten. Laat staan dat ze hun internetsites gebruiken om de consument in te lichten over mogelijke omissies, betoogt de Canadese journalist Craig Silverman van de weblog Regret the Error op DNR. Hetgeen de vraag oproept of Nederlandse zenders het beter doen. Een rondgang langs websites van omroepen en commerciële stations levert de vaststelling op dat ook Nederland zich niet ontworstelt aan de conclusie van Silverman. Omroepen lijken zich zelfs te willen onttrekken aan iedere verantwoordelijkheid. Consumenten worden niet uitgenodigd fouten te melden.

We nemen de proef op de som en doorzoeken websites van publieke omroepen en commerciële zenders. De eerste conclusie is ontnuchterend: geen een, maar dan ook geen een station heeft op de website een aparte ruimte voor correcties, aanvullingen, lezersreacties of rectificaties.

Dat wil natuurlijk nog helemaal niet zeggen dat omroepen gemaakte fouten negeren. Dus halen we de zoektermen ‘Raad journalistiek’, ‘rvdj’, ‘rectificatie’ en ‘correctie’ door de zoekmachines van de omroep-sites. Dat levert alvast een paar hits op. Zo meldde de Vara een uitspraak van de Raad voor de Journalistiek en blijkt vooral de NPS het actiefst op dat terrein. De zoekterm leverde hier vijf herstelberichten op, al dan niet ingegeven door een uitspraak van de Raad voor de Journalistiek. Overigens betrof een van de geplaatste teksten nogal een curieuze formulering:

NOVA besteedde op 18 augustus en 7 september 2004 aandacht aan het lot van Marokkaanse vrouwen die, nadat zij geruime tijd in Nederland gewoond hebben, door hun echtgenoten in Marokko worden achtergelaten. Uit de reportages blijkt dat de mannen op die manier proberen te voorkomen dat zij de vrouwen alimentatie of andere vergoedingen moeten betalen. Naar aanleiding van de uitzendingen is door één van de mannen in kwestie, de heer A. Lamaiz, bij de Raad voor de Journalistiek een klacht ingediend tegen NOVA. De heer Lamaiz vindt dat zijn goede naam is aangetast omdat hij naar eigen zeggen zijn vrouw niet “als grof vuil” aan de kant heeft gezet. In mei 2005 werd uitspraak gedaan over de zaak. Lees hier de stukken: pagina 1, pagina 2, pagina 3, pagina 4 (jpg-bestanden).

Een aardige tekst. Maar wat was nou de uitspraak?

Al even vreemd is de volgende tekst op de site van Eén Vandaag:

Uitspraak Raad voor de Journalistiek
De Raad voor de Journalistiek heeft op 15 juni 2004 uitspraak gedaan in de zaak Volkert van der G. tegen de Evangelische Omroep. Deze uitspraak, waarin Volkert van der G. staat aangeduid als “X”, luidt als volgt:

Hierna volgt de complete uitspraak en moet de lezer door nogal wat tekst heen, alvorens in de allerlaatste alinea te lezen dat de klacht gegrond is verklaard.

Op de websites van KRO, BNN en TROS zit geen zoekmachine. Bij de NCRV, EO, MAX, Avro en Llink leverden de zoektermen nul hits. Kortom: het is al met al wel heel erg karig gesteld met de herstelbereidheid (en herkenbare plaats daarvan) van de omroepen.

En als er al eens hersteld wordt, betreft het een uitspraak van de Raad voor de Journalistiek. Dat laatste is overigens niet zo vreemd, de publieke omroep is een van de oprichters van de Raad.

Maar los van de uitspraken van de Raad droogt het al heel erg snel op met correcties op uitzendingen of mededelingen op de respectievelijke websites.

Sterker: hoewel alle omroepen dus de Raad voor de Journalistiek erkennen, wijzen ze bezoekers aan de websites niet op het bestaan van die Raad. Op dit moment doen – ere wie ere toekomt – alleen Radio Nederland Wereldomroep en het NPS-programma NOVA (weggestopt onder de ‘Help’-pagina) dat laatste. Een schamele oogst voor een publieke omroep die pretendeert open, transparant en publieksvriendelijk te zijn.

De conclusie kan dus luiden dat de (publieke) omroep in Nederland weinig toeschietelijk is als het erom gaan open en transparant te melden wat er eventueel misging. Daarbij kan het soms om kleine feitjes gaan. Te klein om er in een uitzending aandacht aan te schenken. Maar juist internet – zie Craig Silverman – maakt het mogelijk ook dergelijke kleinere foutjes recht te zetten.

De omroep-sites kennen overigens nog een fenomeen: de disclaimers. We lezen mee op de disclaimer op de NOS-site:

“De informatie op deze websites wordt met zorg samengesteld. Desalniettemin is het mogelijk dat deze informatie onvolledig is en/of onjuistheden bevat. De NOS sluit alle aansprakelijkheid uit voor enigerlei directe of indirecte schade, van welke aard dan ook, voortvloeiende uit het gebruik van deze websites.”

Het staat er echt: onze nationale publieke omroep wenst niet aansprakelijk gehouden te worden voor fouten die het zelf maakt. Het lijkt op het eerste gezicht nogal curieus. Immers: stel je voor dat NRC Handelsblad in het colofon de tekst zou opnemen: ‘De informatie in deze krant wordt met zorg samengesteld. Desalniettemin is het mogelijk dat deze informatie onjuistheden bevat. NRC Handelsblad sluit alle aansprakelijk uit voor enigerlei directe of indirecte schade….’ Het land zou te klein zijn!
Terwijl NRC Handelsblad in de kern toch een commercieel bedrijf is en het bij het NOS Journaal gaat om een publieke organisatie. Hier dient zich de vraag aan: hoe publieksvriendelijk is onze nationale omroep eigenlijk?

Eerlijk is eerlijk: de NOS handelt op dit terrein niet anders dan de overgrote meerderheid van de omroepen. Bijna allemaal kennen ze soortgelijke disclaimers (zie onder dit artikel) die afstand nemen van de inhoud van de website. Sterker: ook enkele dagbladen (de Volkskrant, Algemen Dagblad, De Gelderlander) kennen een soortgelijke tekst op de website.

Dat commerciële omroepen zich op het standpunt stellen dat ze niet aansprakelijk wensen te zijn voor hun publicaties, zou nog enigszins te begrijpen zijn. Dat publieke omroepen zich precies zo publieksangstig opstellen, lijkt al wat vreemder. Los overigens van de haalbaarheid van de ‘vrijwaringen’. Want iedere gedupeerde van een website van een omroep kan gewoon naar de rechter stappen als hij of zij in zijn of haar belang is geschaad. Een rechter zal weinig onder de indruk zijn van een disclaimer!

Deze disclaimers zijn natuurlijk ook helemaal niet bedoeld om vooral niet aansprakelijk te willen zijn voor het eigen handelen. De teksten (die allemaal uit dezelfde juridische disclaimer-fabriek afkomstig lijken) moeten vooral voorkomen dat organisaties schade oplopen door handelingen van derden.

Maar intussen heerst mede hierdoor een niet al te transparant klimaat op de sites. Het is toch jammer dat omroepen hun klanten niet wat uitnodigender tegemoet treden. Een omroep zou het publiek eigenlijk op de knieën moeten smeken om geconstateerde fouten per ommegaande te melden. Een omroep moet immers verantwoordelijk willen zijn!

De vraag doet zich voor of omroepen die geen (herkenbare) ruimte hebben voor correcties, aanvullingen, lezersreacties en rectificaties, een licentie zouden behoren te krijgen. Wellicht moet aan het verlenen van zo’n uitzendvergunning voor publieke omroep de eis worden gesteld dat zendgemachtigden een transparant herstel- en rectificatiebeleid hebben en dat dat tot uiting komt op de website van de omroep (en natuurlijk indien noodzakelijk ook in de uitzendingen of omroepbladen zelf). En dat omroepen voorts burgers informeren over hun rechten (is er een interne klachtenregeling, functioneert er een ombudsman, eventueel doorverwijzen naar de Raad voor de Journalistiek). Op dit moment verschaft het herstelbeleid van Nederlandse omroepen helaas nog een treurige aanblik.

Disclaimers van Nederlandse omroepen:

KRO: “De KRO is niet aansprakelijk voor enige schade die – direct of indirect – voortkomt uit het gebruik van informatie die via deze site verkregen is of uit tijdelijke onbereikbaarheid van (delen van) de site.”

NCRV: “Hoewel de grootste zorgvuldigheid betracht is bij het verzamelen en de totstandkoming van de informatie (tekst, beeld, geluid, video, et cetera) op deze website, aanvaardt de NCRV geen enkele aansprakelijkheid voor schade die direct of indirect voortvloeit uit onjuistheid en/of onvolledigheid van informatie, die staat op deze site of op een van de sites waarnaar verwezen wordt.”
De NCRV laat weten: “Indien nodig zal de NCRV gewoon rectificeren in het betreffende programma”.

VARA: Het is mogelijk dat de informatie die op de sites wordt gepubliceerd onvolledig is of onjuistheden bevat. Het is niet altijd mogelijk fouten te voorkomen. De VARA is niet verantwoordelijk voor meningen en boodschappen van gebruikers van (forum)pagina’s. De meningen en boodschappen op de forumpagina’s geven niet de mening of het beleid van de VARA weer. Ditzelfde geldt voor informatie van derden waarvan u via links op onze websites kennisneemt. Wij sluiten alle aansprakelijkheid uit voor enigerlei directe of indirecte schade, van welke aard dan ook, die voortvloeit uit het gebruik van informatie die op of via onze websites is verkregen.
Een woordvoerder van de Vara verklaart dat de disclaimer de omroep vooral moet beschermen voor werk van ‘derden’: mensen die bijdragen plaaatsen op de website van de omroep.

VPRO: Geen (vindbare) disclaimer.

NPS: Wel een disclaimer, maar er wordt niets in gezegd over de verantwoordelijkheid van gemaakte fouten. Arthur Schuitemaker, hoofd communicatie NPS, laat weten het eens te zijn met de stelling dat omroepen, inclusief de zijne , zich wellicht in deze wat defensief opstellen aangaande gemaakte fouten. “Ik ben bereid er eens met onze internetafdeling naar te kijken.”

EO: “Hoewel de grootste zorgvuldigheid betracht is bij het verzamelen en de totstandkoming van de informatie (tekst, beeld, geluid, video, et cetera) op deze website, aanvaardt de EO geen enkele aansprakelijkheid voor schade die direct of indirect voortvloeit uit het juist of onjuist gebruiken van informatie die staat op deze site of op een van de sites waarnaar verwezen wordt.”

TROS: “Wij besteden continue zorg en aandacht aan de samenstelling van de inhoud op onze sites. Desondanks is het mogelijk dat de informatie die op de sites wordt gepubliceerd onvolledig is of onjuistheden bevat. Het is niet altijd mogelijk fouten te voorkomen. De TROS is niet verantwoordelijk voor meningen en boodschappen van gebruikers van (forum)pagina’s. (…) Wij sluiten alle aansprakelijkheid uit voor enigerlei directe of indirecte schade, van welke aard dan ook, die voortvloeit uit het gebruik van informatie die op of via onze websites is verkregen.”

Llink: “De informatie op de websites van LLiNK wordt met zorg samengesteld. Desalniettemin is het mogelijk dat deze informatie onvolledig is en/of onjuistheden bevat. Wij sluiten alle aansprakelijkheid uit voor enigerlei directe of indirecte schade, van welke aard dan ook, die voortvloeit uit het gebruik van informatie die op of via onze websites is verkregen of door de tijdelijke onmogelijkheid om de site te kunnen raadplegen. LLiNK is niet verantwoordelijk voor de websites van anderen die bereikbaar zijn via hyperlinks op onze sites.”

NOS: “De informatie op deze websites wordt met zorg samengesteld. Desalniettemin is het mogelijk dat deze informatie onvolledig is en/of onjuistheden bevat. De NOS sluit alle aansprakelijkheid uit voor enigerlei directe of indirecte schade, van welke aard dan ook, voortvloeiende uit het gebruik van deze websites.”

RVU: “Deze internetsite(s) wordt door de stichting RVU /// educatieve omroep met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Aan de inhoud van de websites kunnen echter op geen enkele wijze rechten of aanspraken worden ontleend. Dat geldt voor tekst, beeld, audio en video die u op deze websites en op alle onderliggende pagina’s aantreft.”

RTL Nederland: “In het geval de informatie op de sites onvolledig is of vergissingen bevat, dan kan RTL hier niet voor aansprakelijk worden gesteld. RTL is niet verantwoordelijk voor verwijzingen naar sites van derden (bijvoorbeeld door middel van een hyperlink of banner).” RTL laat weten de voorkeur te geven aan ‘een bredere’ dialoog dan een herstelrubriek. Voorts verklaart een woordvoerster dat kijkers doorgaans goed de weg naar het station weten te vinden als ze reacties op uitzendingen hebben. De disclaimer is juist zo geformuleerd omdat nogal wat ‘derden’ meepraten in fora. De zender zegt juist daar niet verantwoordelijk voor te willen zijn. Herstelberichten worden bij het betreffende programma zelf geplaatst.

Talpa: “Ondanks de grootst mogelijke zorg die Talpa TV aan de invulling en het beheer van haar websites (hierna: de “Websites”) besteedt, is het mogelijk dat de informatie daarop onvolledig of onjuist is. De (inhoud van de) Websites word(t/en) regelmatig gewijzigd. Aan de (inhoud van de) Websites kunnen geen rechten worden ontleend, op welke wijze dan ook.”

SBS: Geen zichtbare disclaimer.

BNN: Geen zichtbare disclaimer.

Radio Nederland Wereldomroep: Wel een disclaimer, geen bepaling over foutieve informatie. En de volgende mededeling: “Radio Nederland Wereldomroep participeert in de Stichting Raad voor de Journalistiek te Amsterdam. Deze stichting draagt zorg voor de instandhouding van de Raad, een onafhankelijke klachteninstantie die eventuele klachten over journalistieke gedragingen behandelt.
Inlichtingen bij voorkeur via 035 – 672 42 18 of eventueel rechtstreeks bij de Raad voor de Journalistiek: 020 – 673 57 27.”