‘Het is natuurlijk niet makkelijk als je in de media wordt afgeschilderd als één of ander monster en je weet dat je het zelf niet hebt gedaan’, zei Willem Holleeder afgelopen januari tegen misdaadjournalist John van den Heuvel. Woensdagavond debatteerden bij happyChaos de advocaat van Holleeder met journalisten van Vrij Nederland en NOVA over de rol van de media in wat nu al de strafzaak van de eeuw wordt genoemd.

‘Ja’, zei zijn advocaat Jan Hein Kuijpers, ‘hij wordt afgeschilderd als een monster en een misdadiger. En ik weet eigenlijk niet precies hoe dat komt. Misschien doordat er steeds maar geruchten in de media opdoken en die aan hem zijn toegeschreven. Ik heb tegen hem gezegd: ik denk dat het een fout van je is geweest om nooit te reageren op berichten over jouw, over dat je weer iemand geliquideerd zou hebben.’

Kuijpers wilde niet zeggen welke media blaam trofen, maar hij vond dat De Telegraaf links en rechts wel eens een steekje liet vallen. ‘John van den Heuvel is redelijk goed ingevoerd, maar hij schrijft de dingen vaak sterker op dan ze zijn. Bijvoorbeeld dat justitie Holleeder zou verdenken in de liquidatiezaak. Ik heb dat tijdens de zitting aan Koos Plooy gevraagd. Die zei keihard: Op dit moment is Holleeder geen verdachte. Op dit moment weliswaar, maar dat is toch iets anders dan Van den Heuvel beweert.’

Eigenbelang
Hoe zou je Holleeder anders in de markt moeten zetten? Siem Eikelenboom, die voor Nova het proces tegen Holleeder volgt: ‘Door een groot interview of met een boek.’ VN-journaliste ‘Marian Huskens: ‘Door een groot interview – maar dat is natuurlijk een beetje eigenbelang.’

Kuijpers: ‘Holleeder wilde uitleg geven in de rechtszaal en in één van de drie verklaringen die hij heeft afgegeven, zei hij dat Bas van Hout met een boek komt waarin zijn verhaal zou staan. Justitie is toen meteen naar Bas van Hout gegaan en heeft het materiaal bekeken en aan het procesverbaal toegevoegd. Ze laten Holleeder niet eens zijn eigen verhaal vertellen.’

‘Als heel Nederland denkt dat Holleeder schuldig is aan moord en afpersing, dan moet een rechter wel heel sterk in zijn schoenen staan om hem eerlijk te berechten. De media zetten een grote druk op de rechterlijke macht.’

Eikelenboom antwoordde: ‘Ik heb een groot vertrouwen in de rechterlijke macht. De afgelopen jaren heb ik voor NOVA alle terrorismerechtszaken bijgewoond. Als je ziet onder wat voor druk ze stonden, die was groter dan die in de Holleeder-zaak. De publieke opinie én de politiek wilden die Samir A. wel even veroordeeld zien. En toch is hij vrijgesproken.’

‘Maar mediahypes kunnen wel degelijk de rechtsgang beïnvloeden’, antwoordde Husken Er zijn zaken waarbij de media de rechtsorde zo hadden geschokt dat het tot onrechtmatige veroordelingen is gekomen of hogere straffen.’ Zou het dan goed zijn om de media te verbieden om over lopende zaken te publiceren? Ze twijfelt. ‘Misschien wel.’

De narratieve verleiding
‘Het verwijt moet niet zijn dat de media hyperig achter een onderwerp aanlopen’, zei Gerard Smit, docent Journalistiek en Media-ethiek aan de hogeschool voor de journalistiek in Utrecht. ‘Maar dat ze hun werk niet goed doen. De berichtgeving gaat over de schreef als er alleen nog maar over de persoon Holleeder wordt geschreven. Dat is de narratieve verleiding. Een mooi verhaal, daar vallen veel journalisten voor.’

‘Maar de mediahype is fantastisch, want die geeft gelegenheid om een onderwerp van heel veel kanten te belichten. Achter de zaak Holleeder steken enorme vragen, bijvoorbeeld hoe functioneert het OM? En: wat is de relatie tussen de onder- en de bovenwereld? Maar ik denk dat de berichtgeving teveel op personen is gericht. Een journalist moet niet de vraag stellen: is iemand schuldig of niet-schuldig? Dan ga je de mist in. De media benaderen Holleeder overigens ongeveer hetzelfde als een burgemeester die iets fout heeft gedaan.’

In het strafdossier van Holleerder staan talloze journalistieke artikelen. Ze zijn zowel gebaseerd op dossiers van justitie als op materiaal van criminelen, als het geruchtmakende interview van John van den Heuvel waarin de later geliquideerde topcrimineel John Mieremet gedetailleerd vertelt over het criminele circuit en hij Willem Endstra de ‘bank van de onderwereld’ noemt en Holleeder ‘de bewaker’. Lopen journalisten zo niet de kans om door de verschillende partijen gebruikt te worden?

‘We worden allemaal wel eens gebruikt of misbruikt, het is maar waar je de nadruk op legt’, zei Harry Lensink, misdaadjournalist van Vrij Nederland. Zijn collega Husken: ‘We willen geen papiersnippers tot nieuws verheffen. Om selectief lekken te voorkomen heb je veel verschillende bronnen: binnen het criminele milieu, de advocatuur, justitie en de politie.’

‘Ik vind het kwalijk dat dan een zaak vaak als primeur wordt gebracht, maar dat de context er niet wordt bij vermeld, die aangeeft hoe een gebeurtenis gelezen moet worden’, zei Eikelenboom die voor NOVA vooral de achtergronden zei te verslaan. ‘De NRC had bijvoorbeeld laatst een verhaal over de kluisverklaringen van meneer Zegers. Dit zijn verklaringen die Zegers, een vertrouweling van Endstra, had afgelegd maar die pas openbaar mochten worden als de getuige afdoende bescherming genoot. In de berichtgeving hierover meldde de NRC echter niet wat voor een boef Zegers zelf is.’