Inkrimpingen bij kranten gaan door

De laatste vijf jaar zijn de traditionele krantenconcerns ingekrompen tot soms tweederde van hun omvang. En als het ontslagrecht wordt gemoderniseerd – naar het idee van minister Donner – dreigt een nieuwe uitstoot van professionele journalisten. Bij de NVJ, de vakbond voor journalisten, zitten ze hem enorm te knijpen. ‘Als dit doorgaat, komen er opnieuw forse problemen in de sector’, zegt Thomas Bruning.

De NVJ schat dat er vierduizend dagbladjournalisten zijn in Nederland. Sinds 2002 zijn daar 500 vanaf gegaan (2002: 4166 tegenover 2006: 3657 arbeidsplaatsen). Mogelijk zijn er wel duizend arbeidsplaatsen bij ‘oude’ kranten verdwenen, maar er zijn ook weer nieuwe titels bij gekomen. Daardoor staat het totale saldo van de dagblad-inkrimping voor journalisten op 12 procent.

Dan is er een nieuwe categorie journalisten ontstaan: de internetjournalisten. Daarvan zijn er – volgens een NVJ-schatting – nu 615. De laatste paar jaar is er dus niet zozeer een inkrimping van het totale aantal journalisten in Nederland als wel een grote verschuiving zichtbaar; van oude kranten naar nieuwe titels en nieuwe media. De pijn zit vooral bij de oude mastodonten.

Dat blijkt als we de concerns bekijken. Wegener is nog geen tweederde van wat het in 2002 was; zowel in het aantal personeelsleden (van 6343 naar 3899 voltijds equivalenten) als in omzet (van 936 naar 668 miljoen euro’s). Ook bij De Telegraaf en PCM werken in 2006 twintig procent minder mensen dan in 2002.

Adverteerders én lezers lopen weg
Het gesukkel begon bij de advertentieverkopen. De Monsterboards haalden de banenadvertenties binnen en voor auto’s bleek internet een goede marktplaats. En nu haken de lezers ook nog eens massaal af. Bij ‘oude’ krantentitels kalft er jaarlijks een paar procent van de oplage af. Ik merk dat zelfs nieuwe masterstudenten journalistiek niet meer automatisch kranten lezen.

In reactie op al die tegenslagen zijn de redacties eerst een poos op dieet gezet. Maar de personeelsstops legden de instroom van jonge mensen én de toevoer van vernieuwende ideeën stil. Nu proberen verouderde redacties in te krimpen en tegelijkertijd jongelingen binnen te halen. Bij PCM worden redacties verkleind in ‘leeftijdscohorten’ (waardoor niet alleen de jongeren eruit moeten, bijvoorbeeld); bij NDC krijgen ouderen twee jaar voor hun vroegpensioen een zak geld mee en het verzoek verder weg te blijven. Per twee ouderen die het Dagblad van het Noorden verlaten, mag er één jongere binnenkomen. Maar nog steeds ligt de gemiddelde leeftijd angstig dicht bij de vijftig.

De jonge honden doen het trouwens goed: ze voeren de eindredactie van pagina’s en coördineren hele redactieteams – als volleerde journalisten. Jongeren zijn goedkoper en flexibeler. Ze vullen webpagina’s zonder morren, malen er niet om ’s avonds in een tochtig gangetje een artikel door te blieben, zelf een foto te maken of een microfoon ter hand te nemen. Daarbij kennen ze de laatste trends en modewoorden. En er staan genoeg junioren te trappelen van ongeduld.

Saneringsronde
Met de ontslagplannen van minister Donner wordt het voor werkgevers veel goedkoper om ervaren journalisten te vervangen door jongeren. Bruning van de NVJ: ‘Wij hebben het gevoel dat het werkgevers dan wel heel erg gemakkelijk gemaakt wordt om oudere journalisten weg te sturen. Ik voorzie dat in de volgende saneringsronde ervaren journalisten met onverantwoord lage uitkeringen naar huis worden gestuurd.’ Onverantwoord laag, zo legt hij uit, omdat deze mensen op de arbeidsmarkt geen kans meer hebben op een baan. Ze zijn niet flexibel en modern genoeg en gewend aan een hoog vast loon met dito arbeidsvoorwaarden.

De nieuwe spelers op de krantenmarkt hopen dat de vakbonden het spel hard gaan spelen. Dat houdt hen namelijk nog fijn wat uit de wind. Want een nieuwe krant begint met jonge journalisten. Vernieuwend en goedkoop. En het duurt nog jaren voordat die oud en uitgeblust zijn. De afgelopen anderhalf jaar is er een scala aan nieuwe kranten verschenen. Er ontstaan nieuwe redactiegemeenschappen waar ambitieuze journalisten dag in dag uit serieus werken. NRC Next, een goedkope ochtendkrant, haalde 70 duizend betalende lezers binnen, De Pers en DAG zijn dit jaar begonnen met gratis verspreiding. Eén op de vier kranten is gratis. De Pers wordt gemaakt door 45 mensen. Ze vallen buiten de CAO en werpen zich met groot enthousiasme op ‘hun krant’ – een mooi journalistiek product waarvan er dagelijks een half miljoen gedrukt worden.

Met alleen ‘jonge honden’ kun je geen goed journalistiek product maken, sputtert Bruning tegen. Dan sla je gauw flaters. Maar oude media maken evenzogoed fouten: haast, scoringsdrift en onzorgvuldigheid zijn niet voorbehouden aan jongeren.

In de puree
De veranderingen in de branche gaan razendsnel. Ze worden aangewakkerd door het snelle internet en de massale adoptie van mobiele telefonie. Maar laten we eerlijk zijn: ook de behoudzucht in het oude machtsblok heeft ruimte geschapen voor nieuwe spelers. Een heel bataljon oudere journalisten begint in Rotterdam, Den Haag en Utrecht nieuwe kranten in de markt te zetten. Ze hebben er zin in en ze hoeven niet al te veel geld binnen te halen want ze hebben immers uitkoopsommen van hun vroegere bazen.

Zo raken de traditionele redacties steeds dieper in de puree. In vergelijking met zo’n jong – of bijna gratis – journalistiek team legt een traditionele redactie het af. Want ze brengen dure erfenissen met zich mee: ritueel overleg, procedures gebaseerd op oude rechten in plaats van op nieuwe mogelijkheden en niet meeveranderende mensen.

Een rondgang over de redacties naar aanleiding van de bezuinigingen laat een onthutsend beeld zien. Wegener bespaart 25 miljoen euro door de vorming van een centrale redactie zonder de gevreesde kaalslag in de regionale verslaggeving. Voor dat bedrag kun je een compacte jonge redactie vijf jaar in de benen houden zonder dat ze een cent hoeven terug te verdienen met advertenties!

Redacteuren houden elkaar gevangen in inefficiënte constructies. En ook daar worstelt de NVJ natuurlijk mee. Thomas Bruning heeft er wel een verklaring voor: ‘Je ziet sommige redacties niet gemakkelijk meekomen in het crossmediale, dat is ook onze zorg. Maar als je eerst knijpt, en bezuinigt, geeft dat geen goede voedingsbodem voor verandering.’

Journalistieke innovatie
Gaat de wal het schip keren of zinkt de boot? De traagheid om nieuwe technologieën te benutten baart de NVJ zoveel zorgen dat de werknemersorganisatie de uitgevers nu te hulp schiet. Over twee weken wordt www.denieuwekrant.eu gelanceerd. Een site voor journalistieke innovatie. Er komt informatie over nieuwe mediamogelijkheden, redacteuren kunnen ervaringen uitwisselen, en kranten die de behoudzucht van de redactievloer willen jagen kunnen workshops aanvragen bij de vernieuwers.

Bruning: ‘Een verslaggever die negen uur per dag op pad is, heeft ’s avonds niet altijd direct de energie om op zolder aan een weblog te gaan sleutelen. Maar dat is wel hoe vernieuwingen ontstaan. Televisiejournalistiek is ook niet uit de dagbladjournalistiek voortgekomen. Dus het is logisch dat nieuwe producten niet bij de oude concerns ontstaan. Maar vervolgens moeten uitgevers wel tijdig op die boot springen. Ze moeten hun eigen rol pakken. Het is mijn plechtige geloof dat we de ontlezing een halt toe zullen roepen. Er komen nieuwe dingen voor in de plaats. Die slag gaan we winnen.’

Ineke Noordhoff

Ineke Noordhoff is freelance journalist. Ze schrijft journalistieke boeken (Op het land (Atlas 2006) en Zee Rondom (Atlas 2004)). Tot 2002 werkte ze op diverse redacties, zoals de Volkskrant, Trouw en Het Nieuwsblad van het Noorden.

Alle artikelen van Ineke Noordhoff op De Nieuwe Reporter.

  • Ineke Noordhoff, get your facts straight! Bij PCM is de personeelsafname sinds 2002 geheel toe te schrijven aan uitbesteding en reorganisatie van niet-journalistieke onderdelen. Het aantal journalisten is bij PCM juist toegenomen de afgelopen jaren. Natuurlijk is dat vooral te danken aan de komst van nrc.next en DAG, maar ook de redacties van de “oude” kranten zijn op peil gebleven. Om dan voor het PCM het woord ‘mastodonten’ te gebruiken is natuurlijk onzin.

    Pieter Kuijt
    Hoofd Communicatie PCM Uitgevers

  • Miro Lucassen

    Nieuwe kranten in de markt in de steden? Alle hulde voor het mooie weekblad van de collega’s in Den Haag, maar een krant verschijnt elke dag. Uit Rotterdam en Utrecht zijn alleen aankondigingen te horen, geen snipper bedrukt papier.

  • Martien Langen

    helaas wordt in het artikel “inkrimpingen bij de kranten gaan door” geen woord gerept over de meer dan zeer forse personeelsreducties binnen de commercie. Order invoerders, binnendienst medewerkers alsmede ondersteunende medewerkers zijn vrijwel weggesaneerd. Daarnaast zal op korte termijn ook nog eens de dtp-er die de advertenties maakt, een zeldzaam verschijnsel worden in het krantenbedrijf. De volgende die de klappen gaan krijgen is de afd. Krantenproductie, een technische afdeling waar pagina’s worden gemonteerd en de krant wordt ingedeeld.

    Ook deze mensen hebben zich net zoals de collega’s op de redacties afgelopen jaren ingezet voor de krant en worden nu bedankt.

  • Simon

    @Pieter Kuijt

    Grappig om te zien hoe snel fouten worden hersteld. Typisch gevalletje slechte research, zoals het er nu naar uit ziet. Ineke heeft de klok wel horen luiden, maar…

    Ik ben echter wel benieuwd naar bronnen, anders ben ik geneigd het bovenstaande verhaal toch te geloven. Ik zal de reacties in de gaten houden.

  • Pingback: De nieuwe reporter » Blog Archive » Kleinere redacties, betere kranten?()

  • Pingback: De nieuwe reporter » Blog Archive » Weg met Journalistiek Talent()

  • Pieter Kuijt

    @Simon

    Het is natuurlijk niet heel ingewikkeld om bijvoorbeeld de Volkskrant redactie te bellen en te vragen wat er de afgelopen vijf jaar met de oplage is gebeurd en in hoeverre dat gevolgen heeft gehad voor de omvang van de redactie. Dat geeft meer inzicht dan de totaalcijfers voor aantallen medewerkers uit het jaarverslag van PCM te gebruiken, zoals Ineke Noordhoff heeft gedaan.