‘Bureau Onderzoek’, een samenwerkingsverband van Argos (VPRO), Reporter (KRO) en Zembla (VARA) ging vorige week van start met de lancering van een gezamenlijke website. Wil van der Schans van Bureau Onderzoek legt nut en noodzaak uit.
Operatie Anaconda (‘Wat willen wij niet kwijt aan Frank’), de Bouwfraude (‘het is de verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers als klokkenluiders in financiële problemen komen’), methyl-bromide in containers (‘geen striktere controle’), Ayaan Hirsi Magan (‘dat zij door het naturalisatiebesluit van 1997 geen Nederlander was geworden’), veiligheid van geneesmiddelen (‘GlaxoSmithKline vervalste testresultaten’), Gladio (‘er zijn inderdaad wapens en explosieven ontvreemd’), de zaak Kahn (‘op verzoek van de CIA hebben we hem laten lopen’) of de lokroep van terreur (‘Oh Heer, laat deze reis succesvol worden en bescherm ons tegen de kwade werken van de duivel’).
Misschien gaat er een belletje rinkelen. Zo niet, dan wordt het tijd de geijkte nieuwsbronnen te verrijken met verdiepende onderzoeksjournalistiek. Natuurlijk, iedereen kent Argos (VPRO), Reporter (KRO) en Zembla (VARA) wel, maar sinds kort zijn deze drie onderzoeksjournalistieke programma’s een samenwerkingsverband aangegaan. Op de onderzoeksportal www.bureau-onderzoek.nl bundelen de publieke omroepen hun krachten.
Lange verhalen en lijvige rapporten
Onderzoeksjournalistiek mist tot nu toe een platform waar geïnteresseerden eenvoudig en doeltreffend kwalitatief hoogwaardige journalistieke producties terug kunnen vinden. Direct lezen, kijken of luisteren, op het moment dat jij dat wilt. De toekomst speelt zich ook voor de publieke omroepen op internet af. De internetloze burger is stervende, meer dan de helft van de Nederlanders heeft inmiddels een breedbandverbinding.
Zitten mensen in die snelle wereld van internet dan wel te wachten op lange verhalen, uitzendingen van minimaal een half uur of verwijzingen naar lijvige rapporten? De portal moet zich natuurlijk nog gaan bewijzen, maar onderzoek gepubliceerd in het Intel Digital Lifestyle Rapport laat zien dat “Europeanen digitale en computertechnologie voor de meest uiteenlopende opleidings- en informatiedoeleinden gebruiken en daarmee hun kennis verbreden, hun carrièrekansen vergroten en meer belangstelling krijgen voor sociaal-maatschappelijke kwesties. 43% van de Europeanen gaat online met medische of gezondheidsvragen; 32% van de Europeanen gaat online voor bijvoorbeeld meer informatie over het milieu.”
Zulke cijfers geven hoop, zeker als het erom gaat om mensen directer te betrekken bij de onderzoeksjournalistiek. Ook onderzoeksjournalistiek kan baat hebben bij een betrokken internetcommunity. Op http://bureauonderzoek.ning.com/ zijn we een eerste community gestart die zich op onderzoeksjournalisten zelf richt. In de toekomst komen er onderwerpgerelateerde communities bij. Ze kunnen het startpunt gaan vormen voor gemeenschappelijke onderzoeken, die in Wiki-stijl op het net geplaatst kunnen worden. http://www.crocodyl.org/ en http://jurist.law.pitt.edu/ zijn mooie voorbeelden van gedegen OpenResearch sites. Met serieuze bijdragen geven deze sites prachtige onderzoeken weer.
Bedreigde diersoort
De nieuwe portal biedt kansen om gedegen onderzoeksjournalistieke producties uit Nederland te bundelen, waardoor de uitstraling toe zal nemen. Want onderzoeksjournalistiek is er genoeg in Nederland. Ondanks dat sommigen misschien denken dat onderzoeksjournalisten een bedreigde diersoort zijn, die nu in hun laatste beschermde dierentuin bezichtigd kunnen worden, is de situatie in Nederland veel rooskleuriger.
Een blik in de laatste jaarboeken van de Vereniging Voor Onderzoeksjournalisten (VVOJ) is een verademing op dit gebied. Van de Schiedammerparkmoord (door Netwerk), via Joop Bouma’s ‘Slikken’ over de onoirbare praktijken van de farmaceutische industrie, of Taco van den Velde’s onthullende onderzoek naar de activiteiten van de Russische maffia in de voetbalwereld tot het spitwerk van Sergio Boutkan en Arnold van der Heijden over de stembusfraude van Guus te Meerman; van plaatselijk tot landelijk (helaas wel weinig over Europa) graven onderzoeksjournalisten aan het diepere verhaal.
Waar het wel vaak aan ontbreekt is de follow-up. Wie tot voor kort wilde nagaan wat Argos bijvoorbeeld over Afghanistan heeft onderzocht, welke consequenties dat heeft gehad en hoe het Ministerie van Defensie daar op reageerde, kwam van een koude kermis thuis. Weggestopt in de archieven van de publieke omroepen was het voor de leek onmogelijk een uitzending terug te vinden, laat staan de follow up elders op internet.
En niet alleen Argos kent dit euvel. Natuurlijk hebben een aantal kranten prachtige dossiers over diverse onderwerpen, maar de onderzoeksjournalistiek komt er daarbij bekaaid vanaf. Joep Dohmen’s verhalen over de belastingdienst, Joost Oranje over de Nederlandse besluitvorming rond de oorlog in Irak (beiden voor NRC Handelsblad), Anja Vink’s onthulling in het Onderwijsblad over de status achterstandsschool van het Barleus Gymnasium, zelfs Jan Hoedeman’s onthulling over (net niet …) martelen door Nederlandse militairen in Irak is amper terug te vinden.
Kwaliteit verhogen
Een nieuwe portal voor deze onderzoeksjournalistieke producties misstaat dus zeker niet. Het kan de impact en de uitstraling van de onderzoeken verbeteren en daarmee de kwaliteit verhogen. Terugblikken op onderzoeken, Kamerleden op de hielen zitten over oude beloftes, internet biedt ook nieuwe mogelijkheden die we als onderzoeksjournalist zullen moeten aanboren. Argos, Reporter en Zembla vormen het begin, maar zeker niet het einde van deze nieuwe journalistieke speurtocht. Wie volgt?