Hoe vergaat het Prinses Amalia op de Bloemcampschool in Wassenaar? Is de vierjarige oudste dochter van Kroonprins Willem-Alexander en Prinses Máxima nog net zo blijmoedig als op haar eerste schooldag op 10 december vorig jaar? Een historische eerste schooldag die in fotojournalistiek Nederland helaas weer eens de nodige ruis veroorzaakte. Ruis als gevolg van een door de Rijksvoorlichtingsdienst georganiseerde fotopool. Slechts ANP-fotograaf Marcel Antonisse mocht binnen opnamen maken net als NOS en RTL.

Zo’n fotopool werkt niet meer. Althans niet voor de gedrukte media en internetmedia en al helemaal niet op de manier waarop die ook ditmaal weer vanuit een zekere traditie was bedacht. De verhoudingen in (foto)journalistiek Nederland zijn daarvoor té veel gewijzigd. Hoog tijd voor een andere aanpak, niet zo zeer door de RVD of andere organisaties die een pool wensen toe te passen, als wel door de journalistiek zelf.

Een door de media zelf georganiseerde en door alle partijen geaccepteerde, onafhankelijke (arbitrage)commissie met bindende uitspraken kan in dit soort gevallen uitkomst bieden. Met als belangrijkste principes: journalistieke (foto)pools zijn gelijk embargoregelingen slechts in uitzonderlijke gevallen acceptabel én gelijke monniken, gelijke kappen. Iedere professionele nieuwsorganisatie dient in gelijke mate van een pool te kunnen profiteren. Op het moment zelf en later bij het hergebruik van (beeld)materiaal.

Nieuwsmoment
Voor we verder gaan, eerst nog even terug naar die eerste schooldag van Amalia. De RVD beschouwde de gebeurtenis als een koninklijke privé aangelegenheid. Geen nieuws ook, oor-deelde de dienst. Een onhoudbare stelling. Want de eerste schoolgang van een peuter die later wellicht Koningin van Nederland wordt, dient alleen al uit historisch oogpunt door de media in woord en beeld als nieuwsmoment te worden vastgelegd.

Dat daarbij enige journalistieke terughoudendheid wordt betracht, is een geheel andere zaak. Zulke terughoudendheid werkt in elk geval niet via de nu opgelegde (foto)pool. Dat bleek die 10e december wel. Buiten de school verzamelden zich naar verluidt een achttal fotografen, die Amalia´s eerste schooldag zo goed en zo kwaad als dat ging, toch vereeuwigden. Dat leidde in ten minste één geval (De Pers) tot publicatie van een niet ANP-poolfoto.

Bovendien: ´poolwinnaar´ ANP hanteerde zo haar eigen normen. Concurrenten konden in weerwil van de afspraken met de RVD om ´commerciële redenen´ de facto niet over pool-foto´s van Marcel Antonisse beschikken. Vaste klanten van de ANP-concurrentie waren ge-noodzaakt poolfoto´s bij het vroegere ´nationale´ persbureau te bestellen. Tegen betaling wel te verstaan. Het gevolg: extra kosten en ´competitievervalsing´. Dat kan nooit de bedoeling zijn. Voor de RVD niet. En voor andere poolorganisatoren niet.

Commerciële onderneming
Niets ten nadele verder van het ANP. De organisatie is in de wereld van de nieuwsagent-schappen nog altijd een behoorlijk functionerende, in elk geval druk beklante leverancier van tekst en beeld. Tegelijk kan worden vastgesteld dat het ANP definitief niet langer hét pers-bureau in stichtingsvorm is van en voor de gezamenlijke dagbladuitgevers c.q. media.

De instelling is naar eigen zeggen sinds medio vorig jaar definitief een zelfstandige BV in handen van kapitaalverschaffers Halder en NPM-capital en het management. Kortom: een honderd procent commerciële onderneming, die het (foto)journalistiek opneemt tegen bureaus als Novum, WFA en Hollandse Hoogte. Kleinere concurrenten, dat zeker, maar geen mede-strevers die op grond van hun omvang en/of veronderstelde betekenis bij (foto)pools bena-deeld kunnen en mogen worden. Zeker niet bij gebeurtenissen met veel impact. De totale Nederlandse journalistiek heeft dan de plicht tot én het recht op eigen nieuwsgaring. Plichten en rechten die wel mogelijk gemaakt moeten worden.

Journalistiek monstrum
Bezien we nog even het instrument van de (foto)pool. In principe een journalistiek monstrum. Maar wel een noodzakelijk ´kwaad´ dat in zeer bijzondere gevallen uitkomst kan bieden. In die gevallen namelijk dat een goede nieuwsvoorziening door alle professionele partijen anders onmogelijk is. De eerste schooldag Amalia was zo´n voorval. Zelfs de grootste bepleiters van vrije nieuwsgaring zullen begrijpen dat ´hordes´ journalisten, fotografen en cameraploegen in een basisschool met kleine(re) kinderen ongelukkig uitpakt.

Dat de RVD in dit geval koos voor het instrument van de fotopool, is op zich te billijken. Het probleem ontstaat pas zodra de algemene uitgangspunten en de afspraken met het uitverkoren medium niet helder zijn en er mede daardoor scheve verhoudingen en ongelijke kansen ontstaan tussen media onderling. Zoals bij Amalia het geval was.

De mediagang van zaken tijdens de eerste schooldag van de koninklijke peuter is voor de RVD aanleiding om dezer weken met verscheidene partijen te praten over de toekomst van (foto)pools. Waarbij ´s Rijks communicatiedienst het liefst ziet dat de media die pools zelf organiseren. Daar zit wat in. De overheid doet er goed aan zich verre houden van zelfs maar de schijn van mediabevoordeling die intrinsiek van (foto)pools uitgaan.

Wat inhoudt dat professionele media – omroepen, persbureaus, dagbladen, tijdschriften – nu zelf het voortouw dienen te nemen. Anders dan tot nu het geval is. Tientallen voorbeelden uit verleden en heden (Amalia) geven aan dat een omslag nodig is. Niet langer je telkens ad hoc een vaak ongewenste pool door de strot laten duwen en elkaar vervolgens inhoudelijk en com-mercieel vliegen proberen af te vangen. Zodra een pool onvermijdelijk lijkt, dienen alle media daar vanuit het belang van al hun kijkers, luisteraars, lezers volwassen mee om te gaan en elkaar – ook in financieel opzicht – het licht te gunnen.

Spelregels
Hoe dat voor elkaar te krijgen? De belangen zijn immers even groot als divers. Een speciale commissie kan uitkomst bieden. Een vaste commissie bestaande uit ervaren zwaargewichten die hun sporen in de mediawereld hebben verdiend maar verder geen directe band meer hebben met bestaande media en hun belangen.

Een bij convenant door alle media geaccepteerde groep mensen die spelregels opstelt bij pools (vrije nieuwsgaring staat voorop; gelijke kansen voor iedereen), per geval op basis van bijvoorbeeld een toerbeurtsysteem één of enkele (foto)journalisten selecteert – desnoods een freelancer als media er toch niet uitkomen – en een commissie die geldt als logisch aanspreekpunt waar RVD en andere poolplanners terecht kunnen voor overleg over noodzaak en praktische invulling. De commissie´ zou bij gebleken ´geschiktheid´ trouwens voor meer gezamenlijkheidkwesties ingezet kunnen worden. Maar dat terzijde.

Tot slot de vraag: wie organiseert en wie betaalt? NVJ en Genootschap van Hoofdredacteuren zouden bij gebrek aan een alles en iedereen vertegenwoordigend mediaorgaan organisatorisch het initiatief kunnen nemen. Een en ander in werking kunnen zetten. Alle reguliere media in Nederland kunnen vragen de autoriteit van de commissie te onderschrijven en een bescheiden financiele bijdrage te leveren. Opdat de commissie naar behoren haar werk kan doen. NVJ en Genootschap maken geen deel uit van de commissie. Daarvoor is hun draagvlak toch te gering. Lang niet iedere journalist of medium is aangesloten bij of voelt zich vertegenwoordigd door deze instellingen. Voorkomen moet worden dat op voorhand gebrek aan voldoende draagvlak ontstaat. Draagvlak is een must. En het wordt tijd dat er iets gebeurt. Vast staat immers dat poolproblemen zich anders blijven voordoen. Daarvoor hoeven we niet te wachten tot Amalia naar de middelbare school gaat.