De opmerking kwam van een Amerikaanse talkshow host. Die kennis had genomen van het ‘wijnincident’ na afloop van een uitzending van het tv-programma Pauw & Witteman. Op Radio 1 sprak de Amerikaan zijn verbazing er over uit dat in Nederland blijkbaar alcohol wordt geschonken tijdens interviews. In de VS zou dat ondenkbaar zijn. Is dat wel zo? En: heeft de Amerikaan een punt? Moeten journalisten ver weg blijven van drank en het ook hun gesprekspartners niet aanbieden?

Vooropgesteld: er zijn grotere kwesties denkbaar in de journalistiek. Maar ook kleine ethische vraagstukken verdienen het serieus te worden beschouwd. Vooral als het onderwerpen zijn die eigenlijk niet eerder tot reflexie onder beroepsgenoten leidden, maar dat wellicht wel verdienen.

Welke journalist heeft het niet meegemaakt: je maakt een afspraak voor een vraaggesprek op ‘neutraal’ terrein. De keus valt daarbij snel op een horecagelegenheid. Vrijgevig vraagt de reporter: “Wat wil je drinken?” Afhankelijk van het tijdstip van de dag zal het meer of minder voor de hand liggen dat er een alcoholische versnapering op de interviewtafel verschijnt. En uiteindelijk is het de eigen verantwoordelijkheid van de geïnterviewde of hij of zij wijn, bier of iets sterkers inneemt.

Maar is dat wel zo? Een interviewsituatie verschilt immers wezenlijk van een normaal ‘kroeggesprek’. Ik legde de vraag de afgelopen week voor aan enkele studenten journalistiek. Daarbij was de heersende opinie: een glaasje wijn moet kunnen. Maar je mag als interviewer natuurlijk niet met opzet proberen je ‘slachtoffer’ zat te voeren. Uiteindelijk is het ook de eigen verantwoordelijkheid van geïnterviewden om zelf te bepalen wat kan en wat niet. En als iemand uit zichzelf te veel zuipt tijdens een vraaggesprek, zegt dat wellicht ook iets over die persoon, aldus de studenten.

Ieder beginnend journalist leert dat een belangrijke fase van het interview eruit bestaat de gesprekspartner ‘op het gemak te stellen’. Dat kan door over koetjes en kalfjes te babbelen. Door ‘ijs brekende’ grapjes. Maar ook door alcohol. Mensen hebben na een of meer glazen wijn of bier immers de neiging zich iets losser te gedragen.

Ombudsmannen
Er is dus veel voor te zeggen de opmerking van de Amerikaanse talkshow-host terzijde te leggen als een typisch overzeese overdreven ethische regel. Maar zou dat terecht zijn? Laten we eerst eens zien of het eigenlijk wel een gebruik is in de Amerikaanse journalistiek om interview en sterke drank vooral ver van elkaar weg te houden. Daartoe zocht De Nieuwe Reporter contact met een aantal vooraanstaande Amerikaanse ombudsmannen. Waarbij meteen al duidelijk werd dat er eigenlijk twee kwesties op tafel liggen. De eerste: mag een journalist zelf alcohol drinken tijdens een interview? En de tweede: behoort een journalist sterke drank te ‘faciliteren’ voor zijn gesprekspartner?

Over die eerste vraag is Brent Jones, ‘reader editor’ van USA Today, duidelijk. Een journalist bij zijn bedrijf mag tijdens werktijd geen alcohol drinken. En interviewen is werk. Een streng verbod dus. Letterlijk staat in de ‘company guidelines’:

The following are examples of some but not all situations that may result in counseling and/or disciplinary action, up to and including dismissal:
• The unauthorized possession, use, sale or distribution of alcoholic beverages on company time, on company premises or in company vehicles;
• Being at work under the influence of alcohol or any controlled or illegal substance;

Nou is het natuurlijk de vraag of het een algemene regel is, zoals waarschijnlijk ieder Amerikaans bedrijf kent, of een specifieke journalistieke gedragsregel. In dezelfde ‘guidelines’ staat immers dat een werknemer bij USA Today onder werktijd geen wapen mag dragen. Dat lijkt me ook voor journalisten geen gek uitgangspunt.

Brent Jones laat er desgevraagd echter geen misverstand over bestaan dat journalisten van USA Today zich hier aan te houden hebben: “We consider interviews to be work handled on company time”. En wie toch tijdens een interview de kurk van de fles schroeft, kan, blijkens de guidelines, ontslagen worden.

Maar daar is nog niet mee gezegd of de broodnuchtere journalist zijn gesprekspartner drank mag aanbieden. Clark Hoyt, ‘public editor’ van de New York Times, laat De Nieuwe Reporter weten:

“I am not aware of a commonly accepted ethical standard in this country (de VS, TD) that absolutely prohibits the consumption of alcohol during any and all interviews. I think common sense says there are times when it’s okay others when it is not. It is common in the United States, for example, for non-confrontational, celebrity interviews to be described as taking place over lunch, with a glass of wine. It seems quite peculiar to me, however, to interview a potential murder suspect in a television studio with wine on the table. I can’t imagine a mainstream news organization in this country offering alcohol to an interview subject in similar circumstances, though, as you say, you can’t control what an interview subject chooses to do on his own.”

Hoyt maakt een interessant onderscheid. Tijdens celebrity-interviews zou het kunnen, tijdens serieuze vraaggesprekken niet. Al voegt hij er aan toe dat geïnterviewden ook eigen keuzes kunnen maken. De vraag is echter: moeten journalisten hun interviewees drank aanbieden of het beschikbaar stellen? CLark Hoyt zegt dat de ‘guidelines’ van de New York Times geen melding maken van het onderhavige thema. Hij voegt daar aan toe:

“I think the guidelines do not mention anything like the Van der Sloot circumstances because it would never occur to reporters to offer alcohol to a controversial newsmaker during an on-the-record, one-on-one interview. For one thing, it could appear that the reporter was trying to loosen the source’s tongue in an inappropriate way.”

Dat laatste zal waarschijnlijk niet het geval zijn. Bij Pauw & Witteman wordt, zo bevestigt een woordvoerder van de VARA, standaard alcohol geschonken aan gasten die dat willen. Er lijkt dus geen sprake van een vooropgezet doel om een gast ‘los van de tong’ te krijgen. En voor alle duidelijkheid: ik beweer niet dat Joran van der Sloot, die na afloop van een uitzending alcohol in het gezicht van Peter ‘R’ de Vries smeet, dat deed omdat hij te veel gedronken zou hebben. Dat voorval bracht hooguit het vraagstuk op tafel.

Jamie Gold is ‘Readers Representative’ bij de Los Angeles Times. Ze laat weten:

“I don’t know how appropriate or inappropriate drinking during an interview is considered to be in the United States -that is, I don’t know if there is a common sentiment among all organizations. I would venture to say that it depends entirely on the context – who, what, when, etc.”

En Deborah Howell, ombudsman van de Washington Post, mailt:

“There is no rule that I know of against having a drink with a source. But interviews are more formal and drinking alcohol is usually not involved. A drink or a meal with a source might be useful for a reporter for background information. Also, I’ve never seen drinking during TV or radio interviews.”

Waarmee dus het beeld opdoemt dat er geen sprake van is dat er in de VS een algemeen geldende code is die stelt dat alcohol tijdens interviews taboe is. Tegelijk bevestigen de lezersredacteuren dat in ‘formele interviews’ sterke drank niet thuishoort en het in de VS in die situaties ook niet wordt geschonken.

Reinout Wiers is universitair hoofddocent experimentele psychologie aan de Universiteit Maastricht. Hij verrichte onderzoek naar met name verslavingsgerelateerde vraagstukken. Wiers stelt dat in de VS alcohol op televisie sowieso gevoeliger ligt dan hier te lande. Zoals nu roken op tv ‘not done’ is, geldt dat in de VS voor alcohol. Daar zou de gevoeligheid voor alcohol tijdens tv-interviews vandaan kunnen komen. Overigens pleit Wiers ervoor rekening te houden met het uitzendtijdstip als het gaat om de vraag of alcohol al dan niet in beeld geschonken moet worden. Als een programma op een tijdstip wordt uitgezonden dat kinderen en jeugdigen kijken, zou alcohol in beeld een slechte invloed hebben. Maar dat staat geheel los van journalistieke argumenten.

Morgen in deel 2: Wie schenken er in Nederland en waarom is dat niet (altijd) verstandig?