Journalisten opgelet: nog een paar uur en dan is het 1 april. En dat betekent dat vanaf vandaag op menig serieuze redactie ‘alarmfase 1’ van kracht is om te voorkomen dat journalisten er instinken. De 1 aprilgrap is in de media sinds de jaren zestig van de vorige eeuw, toen de aprilwitz z’n media-hoogtepunt kende, bezig met een langzame aftocht. Internet zorgt echter voor een herleving.
Beeldhouwer Edo van Tetterode komt de eer toe (maar smaken verschillen) de misschien wel beste 1 aprilgrap in de Nederlandse geschiedenis op z’n naam te hebben. De kunstenaar werkte maandenlang in het geheim aan een metershoge replica van een beeld dat afkomstig zou zijn van Paaseiland. Op de vroege ochtend van 1 april liet hij het gevaarte – in samenwerking met de NCRV – ‘aanspoelen’ op het strand bij Zandvoort. Toen het nieuws bekend werd dat een Paasbeeld de Nederlandse kust had bereikt, trokken drommen nieuwsgierigen naar de Zandvoortse vloedlijn.
Het was het klassieke voorbeeld van een geslaagde grap, omdat het op de eerste plaats mensen op de been bracht en dat op de tweede plaats massaal liet gebeuren. Vlamingen noemen 1 april niet voor niets Verzendekensdag. Het gaat er die dag om het liefst zoveel mogelijk mensen ergens tevergeefs heen te laten gaan. Bij de meeste 1 aprilgrappen ging het er steeds om mensen iets te laten doen (tv-toestel in zilverpapier wikkelen) of massaal op pad te gaan (ijsberg in het IJmeer!).
Journalistieke kwaliteit
We schrijven bij de grap van Tetterode het jaar 1962 en de aprilgrap mocht zich in een enorme populariteit – juist van media – verheugen. Sindsdien heeft de serieuze pers zich van het fenomeen afgekeerd. Lezers, kijkers of luisteraars zouden eens het vertrouwen in de journalistieke kwaliteit van het onderhavige medium mogen verliezen, zo luidde het. Bovendien wist je maar nooit of er niet ergens een ‘klant’ voor het hoofd werd gestoten. En op de laatste plaats bleek het nog verdraaid lastig goeie grappen te bedenken. Terwijl in die jaren zestig bijvoorbeeld het NOS Journaal nog vrolijk meedeed (‘zwartkijkers’ werden in 1969 aangespoord hun tv-toestel in zilverpapier in te pakken, opdat ze niet betrapt zouden kunnen worden), raakte de aprilgrap langzaam uit beeld bij de journalistiek. Tekenend is dat tegenwoordig slechts het Jeugdjournaal en een handvol huis-aan-huiskranten er nog brood in ziet. Voor het Jeugdjournaal is dat begrijpelijk. Aprilgrappen hebben immers een kinderlijk element.
Omdat de media steeds meer afhaakten, werd de eerste aprildag steeds meer een moment waarop creatieve geesten (ook) de pers ertussen probeerden te nemen, waar daarvoor de journalistiek nog als een bereidwillige bondgenoot werd gezien. Een aprilgrap is namelijk pas dan geslaagd wanneer er massaal ingetuind wordt. En daarvoor zijn de media nodig. Goedschiks of kwaadschiks.
Nieuw leven op het web
En toen was daar het internet. Waarmee de traditionele media ineens helemaal niet meer nodig waren om een 1 aprilgrap te laten slagen. Nu het internet een ieder in staat stelde om geruchten, grappen, non-informatie of regelrechte leugens openbaar te maken, kon de 1 aprilgrap aan een nieuw leven op het web beginnen.
Dank daarbij aan de Nederlandse editie van Wikipedia, waar op het lemma ‘Historische 1 aprilgrappen’ ieder jaar een overzicht wordt gegeven van de beste grappen van het laatste jaar. En daarbij valt op dat de internetgrap oprukt. Zo werden vorig jaar op de website Huro.nl kinderen te huur aangeboden. En was op Kartonbau.de te lezen dat alle bouwplaten van de F-14 straaljager door de uitgever Halinski te Polen worden teruggeroepen vanwege een productiefout. Het zijn twee voorbeelden uit een lange reeks internetgrappen.
De democratisering van de communicatie bleek dus goed voor de 1-aprilgrap. Daar komt overigens nog bij dat lollig zijn toch al nooit het sterkste domein van de vaderlandse pers was. Lolbroeken kunnen zich nu grenzenloos uitleven op het web.
Journalisten die van plan zijn zich op 1 april niet beet te laten nemen, doen er dus goed aan extra waakzaam te zijn op sterke varhalen die vanaf vandaag op het internet opduiken.
Over de achtergrond van 1 april: zie de website van het Meertens Instituut.
Journalisten die een 1 aprilgrap signaleren, worden opgeroepen die in een reactie onder deze post te melden.
32 reacties