Column no. 7 van Anneke van Ammelrooy
Het satellietkanaal Al-Jazeera heeft zijn advocaten op een nieuw handvest van de Arabische Liga gezet. Het deze maand aangenomen handvest doet een dringend beroep op programmamakers om Arabische politici niet te beledigen, islamitische waarden te respecteren en de culturele en sociale tradities van islamitische landen hoog te houden. Satellietzenders “zouden de sociale harmonie, de nationale eenheid en de openbare orde niet moeten verstoren” en programma’s “moeten de religieuze en ethische waarden van de Arabische maatschappij weerspiegelen en rekening houden met de familiestructuur”.
De Liga heeft geen wetgevende bevoegdheden dus hangt het van nationale wetgeving af of het handvest wordt omgezet in regels waarmee zenders als Al-Jazeera lokaal uit de lucht of helemaal gesloten kunnen worden. Volgens de Palestijnse directeur van Al-Jazeera, Wadar Khanfa, “zijn vele satellietzenders nu bezig een gezamenlijk standpunt uit te werken en met een antwoord (op deze bedreiging van de persvrijheid) te komen”.
Moeten we de handen ineenslaan met Al-Jazeera?
Ik vind dat we satelliettelevisie, radio en internet ook enigszins moeten reguleren. Het kan toch niet zo zijn dat alleen kranten en tijdschriften zich niet aan oorlogspropaganda, hate speech en leugenachtige berichtgeving schuldig mogen maken maar satellietzenders wel, bij gebrek aan wetgeving. Kortom: in plaats van de Liga-landen te volgen in hun poging tot politieke censuur, moeten we met een modern alternatief komen, dat slachtoffers individueel en als groep het recht geeft rectificatie, schadevergoeding, tijdelijke sluiting en zelfs een verbod te eisen.
Gerechtshof voor media-excessen
Diverse constructies zijn mogelijk. Ik zal wel niet meer meemaken dat we ook een internationaal gerechtshof voor internationale media-excessen krijgen maar het is hard nodig dat in ieder geval op nationaal niveau rechters iets in handen krijgen, dat eigenaren van satellieten verplicht worden oproepen tot moord en dergelijke uit de lucht te halen en dat slachtoffers recht op verhaal krijgen. In 2003 veroordeelde het Rwanda-tribunaal Jean Bosco Barayagwiza tot 35 jaar gevangenis vanwege zijn verantwoordelijkheid voor de media-hetze tegen Tutsi’s en oppositionele Hutu’s op radio Mille Collines. De mogelijkheden tot excessen worden alleen maar groter.
Hoe je zoiets ook in dictaturen en façade-democratieën zoals Egypte kunt regelen, zal eeuwig een mysterie blijven, maar wij kunnen tenminste proberen het goede voorbeeld te geven, zonder Al-Jazeera daarbij te betrekken. Al-Jazeera is zo selectief in zijn verdediging van de pers- en meningsvrijheid dat ik het jammer zou vinden als deze zender ook nog eens internationaal uitgroeit tot voorhoede van de Vrijheid der Satellieten.
Afgelopen jaar hebben meer dan tien Qatari’s hun baan verloren omdat ze het gedurfd hadden de zender publiekelijk te bekritiseren. Er waren twee pijnpunten: ten eerste dat Al-Jazeera helemaal gerund wordt buitenlandse journalisten en ten tweede dat de zender een conservatief-radicale islam (die van de Moslim-Broederschap) uitdraagt. “Wij willen al-Jazeera’s islam niet in Qatar,” zei een van de ontslagen Qatari’s.
Terwijl Al-Jazeera Arabische regeringen een achterlijke mentaliteit verwijt, accepteert de zender deze achterlijkheid wel van de regering van Qatar. Op Al-Jazeera wordt niet bericht, laat staan kritisch of rebels bericht over dit rijke stadsstaatje.
In Groot Brittannië, waar de Engelstalige programma’s van Al-Jazeera worden gemaakt, accepteert de zender alle Britse censuurregels voor keurig taalgebruik en dergelijke. Waarom zouden dergelijke regels ook niet voor Arabischtalige programma’s mogen gelden?
Arbeidscontract
Dan is er nog de tot zelfcensuur leidende regel in elk arbeidscontract van Al-Jazeera’s journalisten dat zij bij ontslag het land onmiddellijk dienen te verlaten. Vroeger kregen buitenlandse journalisten bij de Wereldomroep een eindeloze reeks korte arbeidscontracten en moesten ze vrezen dat hun verblijfsvergunning niet werd verlengd. Van deze methode om mensen in de pas te laten lopen spraken we destijds schande en Al-Jazeera doet er dus nog een schepje bovenop.
Al-Jazeera’s journalisten zijn professionals die we moeten koesteren – zolang ze maar geen nieuws brengen over Arabische topics. Dat is wat ik in Irak heb geleerd. Toen we hier voor het eerst verkiezingen hadden, met een redelijke opkomst over de zestig procent ondanks alle geweld, presteerde deze zender het een gevluchte Irakees in Cairo te interviewen die mocht zeggen dat de opkomst bijna nul was. Is er een discussie tussen een liberale Arabische intellectueel en een Algerijn die het geweld in zijn land verdedigt, mag de intellectueel van Al-Jazeera’s showmaster telkens niet uitpraten. Veel echte Arabische democraten willen geen gast meer zijn bij Al-Jazeera omdat ze zich vervolgens door rabiate fascisten moeten laten beledigen. Het gaat er mij niet om dat Al-Jazeera partijdig is, het zij zo, het gaat mij om de dagelijkse verdraaiing van de feiten, waarbij de grofste middelen niet geschuwd worden. Ik ga dat als recht niet verdedigen.
Als ik subsidie had, zou ik een journalist een maand lang de avondprogramma’s van Al-Jazeera laten volgen om te laten zien in hoeverre deze niet voldoen aan de gedragscode die de zender zegt te hanteren. Ik zie ook uit naar het gevecht van Al-Jazeera’s advocaten tegen het Liga-handvest, omdat satellieten onmogelijk het recht kunnen opeisen om mensen en bedrijven vals te beschuldigen, oproepen tot moord te verspreiden of oorlogspropaganda te bedrijven.
Dergelijke excessen zijn natuurlijk niet het echte probleem van Arabische regeringen met Al-Jazeera maar dat is waar het juridisch gevecht onvermijdelijk zal eindigen, omdat over de noodzaak van een verbod daarop tenminste een grote internationale consensus bestaat.