De beroepsgroep toont een universele, internationale afkeer van leidinggevende bijscholing. Terwijl die hard nodig is.

Het cultboek The Hitchhiker’s Guide To The Galaxy zou door een journalist kunnen zijn geschreven. In deze sf-parodie besluiten de bewoners van de planeet Golgafrincham alle managers met een smoesje naar een groot ruimteschip te lokken. Om dat vervolgens – op ramkoers – af te schieten richting een andere planeet.

Bij gebrek aan afdoende grote ruimteschepen is het niet waarschijnlijk dat de NVJ een soortgelijke actie zal ondernemen. Niettemin zijn journalisten sceptisch tegenover alles wat met leidinggeven te maken heeft. Op zichzelf is dat niet ernstig. Maar als tijdens een succesvolle carrière dan toch een functie als redactiechef of hoofdredacteur in het verschiet komt, leidt die houding tot problemen.

Zo blijkt het lastig om journalisten die manager worden, op leidinggevend gebied bij te spijkeren. Peter de Vries, oud-hoofdredacteur van de Gooi- en Eemlander, huurde eens een managementtrainer in die de fout maakte het woord ‘organisatie’ te gebruiken. ‘Meteen stond er iemand op die de man corrigeerde: “Meneer, we werken hier bij een kránt.”’

‘Journalisten hebben een hekel aan scholing, en al helemaal aan managementscholing,’ verklaart De Vries het incident. Toch is dergelijke scholing volgens De Vries nodig. Op dit moment volgt hij zelf een MBA-opleiding, een bedrijfskunde-studie naar Amerikaans model. In zijn groep van 25 studenten is De Vries de enige journalist. Raar, vindt De Vries. Toegegeven, sommige mensen gaat het organiseren als vanzelf goed af. Meestal zijn dat volgens De Vries sportredactiechefs: ‘Die zijn gewend om in de weekeinden heel veel wedstrijdbezoeken in te moeten plannen.’

Alleen logistieke vaardigheden zijn echter onvoldoende, meent De Vries. ‘In deze tijd van reorganisaties moet je op enig moment een begroting saneren. Daar heb je toch echt financiële kennis voor nodig.’ En ook modern personeelsmanagement vereist gespecialiseerde vaardigheden: ‘Hoe je een goed functioneringsgesprek moet voeren, is niet iets waarmee je geboren wordt.’

Opleiding journalistiek
Maar waar moet een journalist die kennis vandaan halen? In elk geval niet uit zijn opleiding journalistiek. Aan de Master-studies journalistiek in Amsterdam en Groningen heeft het opdoen van leidinggevende vaardigheden geen prioriteit. In Leiden, waar journalistiek een afstudeerspecialisatie is van de Master Nederlandse taal en cultuur, bevat het curriculum evenmin managementvakken. Hetzelfde geldt voor de Post-Doctorale Opleiding Journalistiek van de Erasmus Universiteit. Die universiteit biedt overigens ook de Master Media en Journalistiek, waarin wél ruimte is voor managementvaardigheden. Maar volgens dr. Erik Hitters is deze Master ‘niet primair bedoeld om journalisten op te leiden’.

Gordon Ramsay
Wellicht is de keuze van de universitaire journalistiekopleidingen terecht. Nogal wat journalisten zullen immers nooit leiding gaan geven. Alle studenten journalistiek met managementkennis opzadelen zou hetzelfde zijn als alle koks een cursus ‘Omgaan met je miljonairschap’ geven, wetende dat niet iedereen het fortuin van Gordon Ramsay zal vergaren.

Zinvoller is het dan om journalisten pas te trainen in managementvaardigheden als ze die echt nodig gaan hebben: bij een promotie tot redactiechef of hoofdredacteur. Een rondgang langs de grotere uitgeverijen in Nederland leert echter dat dergelijke trainingen vooral op aanvraag worden geregeld. Dit geldt bijvoorbeeld voor Kluwer en VNU. (Sanoma reageerde niet op herhaalde verzoeken per e-mail en telefoon om commentaar.) Dat wil zeggen: de nieuwbakken chef moet zelf bij zijn leidinggevende of de afdeling P&O om een training vragen.
Wanneer zo’n aanvraag is ingediend, volgt vaak een externe, kortdurende cursus. Veelgenoemd is de driedaagse training ‘Management in de journalistiek’ van Leon de Wolff (de auteur volgde deze training overigens zelf in 2000).

Toenemende acceptatie
Volgens De Wolff neemt de acceptatie voor dergelijke trainingen snel toe. ‘Wanneer ik begin jaren negentig het woord “management” liet vallen, moest ik snel bukken,’ aldus De Wolff. ‘Tegenwoordig merk ik dat journalisten meer openstaan voor dit soort onderwerpen.’ De Wolff heeft naar eigen zeggen zo’n 2.500 journalisten getraind, maar uitgesplitste cijfers over het aantal gegeven managementtrainingen heeft De Wolff niet.

Een heel ander geluid laat het in Maastricht gevestigde European Journalism Centre (EJC) horen. Ook daar wordt een training managementvaardigheden voor journalisten gegeven, maar die kan niet rekenen op veel binnenlandse belangstelling. Slechts een minderheid van de cursisten is Nederlands.

‘In andere landen is er meer tijd voor dit soort opleidingen. We merken dat aan onze groepen, daar zitten relatief weing Nederlanders in. In het buitenland gaat het werven van cursisten ook makkelijker,’ aldus Bianca Lemmens, projectcoördinator bij het EJC. Zij bestrijdt dat dit verschil wordt verklaard doordat andere landen meer inwoners hebben, of rijker zijn. ‘We hebben ook cursisten uit Polen en Litouwen.’ Volgens Lemmens ‘lossen heel veel kranten het zelf op.’

Dat blijkt onder meer voor PCM te gelden. Die uitgeverij heeft allerlei interne opleidingen. ‘Maar nul op het gebied van journalistiek,’ zegt Dick van Eijk, sinds enige tijd chef van de economieredactie van NRC Handelsblad. ‘Ik heb inmiddels wel een middag “time management” gehad en een middag functioneringsgesprekken voeren, beide intern door het opleidingscentrum van PCM georganiseerd, op verzoek van de hoofdredactie. Uitgebreidere managementcursussen voor journalisten hebben ze zeker niet.’

Verplichte trainingen
Opvallende uitzonderingen bij de rondgang langs uitgeverijen vormen Wegener en Reed Business. De eerste heeft een heuse website waarop het opleidingsprogramma vermeld staat. ‘De meeste dagbladen doen hap-snap wat aan opleidingen,’ zegt opleidingscoördinator Dick Bosscher. ‘Ik denk dat we vrij uniek zijn met dit aanbod. Geen enkele cursus uit het programma 2008 is in beginsel verplicht. Maar in sommige gevallen kan een hoofdredactie vinden dat een bepaalde redacteur een cursus moet volgen en dan heeft het toch een licht verplicht karakter.’

Reed Business gaat nog een forse stap verder. Blijkens het eigen intranet (niet voor buitenstaanders toegankelijk) is een basistraining leidinggevende vaardigheden verplicht voor iedereen die ‘ten minste drie maanden leiding (geeft, AD) aan minimaal twee medewerkers voor wie ze verantwoordelijk zijn wat betreft budget, PDP (persoonlijk ontwikkelingsplan, AD) en ziekteverzuim’. Wie leiding geeft aan vijf medewerkers of meer, kan nog een training voor gevorderden volgen. (Disclaimer: de auteur is vaste medewerker van Elsevier, eigendom van Reed Business).

Internationale desinteresse
Dick van Eijk suggereert dat er wellicht sprake is van een typisch Nederlands gebrek aan interesse in professionalisering: ‘Hier gebeurt niets vanuit de beroepsgroep zelf. Zo organiseert de NVJ bijvoorbeeld geen managementopleidingen.’

Maar in het buitenland is het qua aanbod weliswaar iets, maar niet zo heel veel, beter. Het Amerikaanse Poynter Institute komt niet verder dan een vierdaags seminar. En het American Press Institute houdt het bij iets soortgelijks.

Opvallende uitzondering: de journalistiekstudie van NYU, de prestigieuze New Yorkse universiteit. Daar bevat de specialisatie ‘Business and Economic Reporting’ een aantal vakken uit de MBA-opleiding van diezelfde universiteit. Echter, niet om journalisten vroegtijdig te leren wat leidinggeven precies is, maar om beter verslag te kunnen doen over het bedrijfsleven.

Beroepscultuur
Dat de desinteresse voor leidinggevende vaardigheden blijkbaar internationaal is, pleit voor de theorie van Leon de Wolff dat hier sprake is van een ‘door de beroepscultuur bepaald fenomeen’. ‘Net als advocaten en artsen zijn journalisten professionals, mensen die zelfstandig te werk gaan. Je gaat een chirurg niet vertellen hoe hij moet snijden,’ aldus De Wolff.

Hij meent echter dat journalisten die om soortgelijke redenen leiding – en dus het geven daarvan – afwijzen, een grote fout maken. De Wolff: ‘Dan verwar je professionele autonomie met functionele autonomie. Als journalist ben je niet vrij in wat je doet, maar wel in hoe je het doet.’ Een goede chef weet volgens De Wolff dat onderscheid te maken en over te dragen.

Blijft de vraag waar een journalistieke leidinggevende die zelf uit zo’n onafhankelijke cultuur komt, die vaardigheden moet leren. Want de kans dat in een vrijgevochten beroepsgroep als die van journalisten dergelijke inzichten vanzelf komen, lijkt niet al te groot.