Column no. 9 van Anneke van Ammelrooy

In Irak hoor ik bijna wekelijks wel een variatie op de gedachte dat wij hier als trainers van journalisten iets willen bereiken “waarvoor de tijd nog niet rijp is”. “Irak is nu ergens waar wij in Nederland in de jaren ’50 waren.” “Geef de Irakezen een halve eeuw de tijd en dan komt alles in orde”. De journalisten zullen dan hun nieuwsjournaals niet meer uitsluitend met voice-overs maken, maar mensen-in-het-nieuws voor zichzelf laten spreken. Radio zal met professionele opnameapparatuur gemaakt worden. De berichtgeving zal stukken objectiever zijn. Enzovoort, enzovoort. Over vijftig jaar dus.

Het merkwaardige is dat de lezers, kijkers en luisteraars in Irak al helemaal in de 21e eeuw wonen. De populairste programma’s, kranten en bladen zijn simpelweg die met liefde en respect voor het publiek gemaakt worden. De huidige kijkers vinden de huidige nieuwsjournaals propagandistisch, saai, te weinig feitelijk, met veel te veel aandacht voor wat de regering doet. Ze luisteren alleen naar professioneel gemaakte radio. Minstens acht miljoen Iraki’s (op de 22 miljoen) hebben een yahoo-emailadres. Van de maandelijkse vier miljoen hits op onze website komt driekwart uit Irak. De Irakezen weigeren de slechte kranten te kopen, maar kopen wel redelijk goed gemaakte, al of niet onafhankelijke weekbladen die oplages tot dertig, veertig keer die van de dagbladen hebben – en scannen het nieuws op onze website dus in grote getale (de overgrote meerderheid vindt onze informatie “meestal betrouwbaar”, zo blijkt uit een survey).

Gortdroge nieuwssamenvattingen
Hoe deze contradictie tussen journalisten (1950) en publiek (2008) te duiden?

Nou was het in mijn tijd bij het NOS-Journaal al zo dat er maandenlange discussies nodig waren om de nieuwslezer niet rechts maar links in beeld te laten zitten. Jaren waren er nodig om de zegen van de hoofdredacteur te krijgen om de beelden sneller af te wisselen. Van mensen als nieuwslezer Harmen Siezen die altijd de klemtóón vérkeerd legt, is het Journaal pas bij diens pensioen afgekomen. Reportages die echt iets van het onderwerp laten zien in plaats van talking heads, blijven een zeldzaamheid, ondanks het feit dat na een kwart eeuw discussie tien minuten zendtijd werd toegevoegd aan het acht uur journaal, zogenaamd om meer reportages en duiding te brengen.

Ik las in een interview met Jan Blokker dat hij vijf jaar bij de Volkskrant nodig heeft gehad om de berichtgeving feitelijker te maken! Bij Keesing Historisch Archief heb ik in 1995 de computer en het gebruik van een digitaal nieuwsarchief mogen invoeren, ook omdat het tijdschrift inmiddels een jaar achterliep als gevolg van kranten knippende redacteuren, die ook nog eens hele lappen Reuters-tekst lieten vertalen om er vervolgens enkele zinnen van te gebruiken in hun gortdroge nieuwssamenvattingen. Bijna was het blad aan waanzinnige kostenposten en uitstervende abonnees overleden.

En ergens in de jaren negentig sprak ik een Avro-directeur die een prijs met een goed in het buitenland verkochte documentaire had gewonnen. Hij legde uit dat hij niet méér van die documentaires mocht maken vanwege omroepregels die bepaalden dat een Avro geen financieel risico met documentaires mocht nemen.

Kortom, alles wat meer dan twintig jaar bestaat in Nederland, is bijna niet meer te hervormen, ook niet als het publiek wegloopt. Het andere uiterste, de kijkcijferterreur, bestaat natuurlijk ook, maar of er werkelijk naar de diepere oorzaken van afkeer en interesse wordt gezocht, betwijfel ik.

Kruipers en hielenlikkers
In Irak hebben conservatisme, traditie, gewoonte en zo-doen-we-het-nu-eenmaal zich ook ingegraven. Het ligt heus niet allemaal linksom of rechtsom aan Saddam c.s. Al ver voor de Tweede Wereldoorlog en de afschaffing van het koninklijk huis in Irak in 1958 bestonden er tientallen lokale en enkele nationale kranten. Het verschil tussen de Volkskrant in 1960 en Weg des Volks, het dagblad van de Iraakse Communistische Partij, in 1960, lijkt me niet substantieel. Irak kreeg televisie ongeveer in dezelfde tijd als Nederland. De eerste vijf miljoen Iraakse emailadressen kwamen bij Yahoo al in de eerste zes maanden na de Amerikaanse invasie binnen. Er is kortom, een snel innoverend publiek naast heel veel traditie in de Iraakse media, plus invloeden van andere “oude medialanden”, zoals Egypte (films en soaps), Libanon (deftige kranten) en de VS (reclamespots).

De Iraakse journalisten krijgen gewoon, evenals wij, weinig kans van de instellingen en van hun bazen. Er zijn ook kruipers en hielenlikkers hier, cynici en loonslaven, maar zelfs deze journalisten weten dat hun partij- en staatsmedia op een goede dag plots gesloten kunnen worden, met het excuus van weggelopen publiek. “Zelfs de Chinese Communistische Partij heeft in een jaar tijd zeshonderd partij- en regeringskranten gesloten”, houd ik ze altijd maar voor. Ook de Amerikanen die in het geheim kranten en omroepen geld toestoppen, zullen op een dag vertrekken. Dus willen ze best iets maken wat stevig publiek trekt.

Mensenhaters
Kijkcijfers zoals de Nielsen-ratings zijn godzijdank nog een te dure technologie in Irak maar televisiedagboeken bijhouden hebben wij wel eens met zeshonderd gezinnen in Baghdad georganiseerd en de resultaten waren verbluffend interessant en bleken ook verbluffend betrouwbaar. Binnenkort gaan we experimenteren met goedkopere focusgroepen over radio, televisie, en kranten en dat wordt interessant, omdat de mensen heel hoge verwachtingen hebben en constant teleurgesteld worden.

Maar ik verwacht dus niet dat er meteen wat met de resultaten wordt gedaan. Als de verkoop van je dagblad tot driehonderd per dag is gedaald, en je sluit het dan nog niet, is er iets pathologisch loos, wat wij buitenstaanders niet oplossen met workshops en trainingen. Zoals in Nederland is er ook hier een hele laag van managers, commissies, raden en bonden, die goed leven van slecht gewaardeerde media, en zolang er geld voor deze mensenhaters is, zal alles bij het oude blijven.

Het is al heel wat dat ze niet tot het uiterste gaan om goedlopende media van de onafhankelijke concurrentie zoals onze krant op te blazen, denk ik maar af en toe om de moed erin te houden.