Italiaanse kranten krijgen via directe en indirecte subsidies honderden miljoen euro’s uit de staatskas. De regering-Berlusconi wil de staatssteun aan meer dan vijftig kranten, bladen en radiostations gedeeltelijk stopzetten. Grote kranten zullen echter weinig averij oplopen. De voorgestelde maatregelen hebben vooral consequenties voor kleine, linkse kranten.

In 1981 werd een Italiaanse wet van kracht die bepaalde dat politieke partijkranten subsidie zouden krijgen, omdat ze niet op eigen benen konden staan. Dit kostte de staatskas 28 miljoen euro per jaar. In 1987 werd de wet aangepast, en stegen de kosten, niet in de laatste plaats door het frauduleus binnenhalen van de subsidies. Zo bleek het bijvoorbeeld mogelijk dat twee parlementariërs die een krant begonnen als orgaan van hun politieke ‘Monarchistische beweging’, bakken met geld ontvingen. In 2001 werd de wet opnieuw aangepast, en vanaf dat moment was het nodig geregistreerd te staan als coöperatie. En dus veranderden ook de twee parlementariërs hun partijkrant Libero in een coöperatief.

Bernardo Iovene onderzocht de subsidies aan de kranten voor de actualiteitenrubriek Report van de publieke omroep Rai, in 2006: “Al deze kranten kregen geld omdat twee parlementariërs een verklaring tekenden dat hun krant een orgaan betrof van een politieke beweging, die vaak niet eens bestond.” Anderen namen het trucje over. Het blad Libero dat als eerste de ‘formule van de twee parlementariërs’ gebruikte, ontvangt jaarlijks 5.371.000 euro. Het Berlusconi-gezinde Il Foglio van de dikke onruststoker Giuliano Ferrara strijkt 3,5 miljoen per jaar op. Veronica, de echtgenote van Berlusconi, bezit 38% van dat blad. Het totaal aan subsidies aan de diverse kranten liep in 2006 op tot 667 miljoen euro per jaar.

Oplagecijfers
De subsidiëring bestaat uit een directe en een indirecte vorm. De directe steun wordt berekend aan de hand van de verkochte oplage van een partijblad. Iovene constateerde in zijn reportage en interviews dat er enorm wordt gesjoemeld met de oplagecijfers. Stapels kranten worden helemaal niet verkocht, maar op de raarste plaatsen neergelegd, vanwaar mensen ze meepakken, omdat ze toch niets kosten.

De grote kranten trekken vooral profijt van de indirecte steun, die bestaat uit voordelen die lopen via staatsbedrijven zoals de posterijen, handig bij de (in Italië vrij zeldzame) abonnementen. Andere indirecte subsidiëring geldt onder andere de telefoonkosten. Voor een telefoongesprek betaalt een krant ongeveer de helft van wat de ‘gewone consument’ betaalt. Ook onder de indirecte subsidie vallen kortingen op papierkosten. Die bedragen kunnen enorm oplopen, en juist de grote kranten halen op die manier veel geld binnen. Het serieuze financiële landelijke dagblad Il Sole 24 (120.000 abonnees) vangt zo 19 miljoen euro per jaar.

“Principieel vind ik het juist dat kranten geen geld uit de staatskas ontvangen, omdat de onafhankelijkheid van een krant met staatsfinanciering in het geding komt”, zegt Marco Travaglio, de journalist die sneller schrijft dan zijn schaduw en wiens vlijmscherpe artikelen en boeken met grote ‘feitendichtheid’ in Italië links en rechts worden gevreesd. “Maar waar het gaat om partijkranten vind ik het goed dat politieke partijen middels publicaties hun programma’s bekend kunnen maken. Ook voor de coöperatieve bladen vind ik het een slechte zaak dat deze subsidie wordt ingetrokken.”

Nu wil de regering de ‘directe’ steun aan kranten intrekken en dat zal vooral de ‘linkse’ bladen treffen die daarmee sluiting riskeren, zoals in het geval van de enige echte coöperatieve krant Il Manifesto. De grote kranten zullen weinig averij oplopen, omdat de ‘indirecte’ subsidiëring ‘gewoon’ door zal gaan.

Een miljard!
Journalist Beppe Lopez publiceerde over dit vreemde Italiaanse subsidiefenomeen in 2005 het boek La Casta dei Giornali (De Krantenkaste). Hij ratelt erop los: “Een miljard! Alles bij elkaar opgeteld is het bedrag gestegen tot een miljard per jaar!” Lopez noemt een reeks voorbeelden waaruit blijkt dat de subsidies bepaald niet alleen naar armlastige bladen gaan, maar vooral naar de grote landelijke kranten, zoals La Repubblica, goed voor €16.000.000 euro subsidie per jaar, het Turijnse La Stampa, ook wel ‘de krant van Fiat’ genoemd, vangt 9.000.000 euro per jaar en het episcopale (CEI) blad Avvenire strijkt ruim 10.000.000 per jaar op. (zie kader)

Staatssteun aan de Italiaanse ‘editoria’ (in euro’s, 2006)

Corriere della Sera-Gazzetta.....23.507.613
Sole 24 Ore......................19.222.767
Espresso-Repubblica..............16.186.244
Avvenire.........................10.293.832
L’Unità...........................9.361.570
La Stampa.........................6.975.549
Conquiste del lavoro..............6.405.427
Libero............................5.451.451
Ciarrapico Catena.................5.362.863
Il Manifesto......................5.307.241
Italia Oggi.......................5.302.007
La Padania........................4.613.026
Il Giornale.......................4.439.183
Dolomiten.........................4.153.242
Liberazione.......................3.891.252
Il Foglio.........................3.597.989
Secolo d’Italia...................3.411.801
Avanti............................3.218.563
Europa............................3.177.696
Quotidiano nazionale..............3.119.596
Corriere mercantile...............2.921.563
Corriere di Perugia...............2.892.158
Rinascita.........................2.769.704
Roma..............................2.653.026
Discussione.......................2.607.450
Linea.............................2.587.513
Corriere di Forlì.................2.582.284
Giornale d’Italia.................2.582.284
Torino Cronaca....................2.582.284
Il Denaro.........................2.406.288
Riformista........................2.276.362
Corriere della Lucania............2.157.572
L’Opinione........................2.070.859
La Voce di Romagna................2.065.827
Corriere di Firenze...............2.065.827
Il Sannio quotidiano..............1.869.475
Corriere Sport....................1.857.636
Il Messaggero.....................1.449.995
Secolo XIX........................1.420.144
Nuovo Corriere di Bari............1.406.122
Europanews........................1.292.626
Il Campanile nuovo................1.179.153
Eco Bergamo.......................1.091.042
Il Sole che ride..................1.020.390
Il Mattino..........................956.652
Il Tempo............................840.065
Gazzetta di Parma...................532.339
Il Giornale di Sicilia..............497.078
Tuttosport..........................491.964
Unione Sarda........................465.060
Osservatore romano..................361.949
Il Gazzettino.......................324.413
La Sicilia..........................255.809
Herald Tribune.......................72.922

Bron: Italia Oggi

Lopez: “De grote bedragen gaan naar de grote kranten zoals La Repubblica en Corriere della Sera. De kranten die het meest worden getroffen door deze maatregel zijn juist de armste kranten, en de nieuwe regel maakt geen onderscheid tussen nepcoöperaties en de echte coöperatieve projecten.”

“Er zijn echte kranten van echte politieke partijen, echte kranten van valse politieke partijen, en nepkranten van neppartijen”, zegt uitgever Italo Bocchino, in de reportage van Bernardo Iovene.

Reclame-inkomsten
Niettegenstaande de enorme bedragen die in de Italiaanse krantenwereld omgaan zijn Italianen beslist geen grote (kranten-)lezers. In 2006 kochten 6 miljoen mensen dagelijks een krant, op een bevolking van 59.619.290 (Istat, dec. 2007). Hetzelfde aantal krantenlezers werd reeds gemeten in de jaren na de Tweede Wereldoorlog.

Andere voorbeelden in Europa van financiering van bladen zijn eigenlijk niet te vinden. Frankrijk financiert wel kranten uit de staatskas – volgens het programma Report voor een bedrag van 250 miljoen per jaar – maar daar gaat het uitsluitend om partijkranten die vrijwel geen reclame-inkomsten hebben.

In 2006 haalde de Italiaanse televisie 55% van de reclame-inkomsten binnen, terwijl de kranten goed waren voor 33%.

Begeleide ontmanteling
Volgens Beppe Lopez is een goede weg uit de problemen van de Italiaanse uitgevers en de subsidies een nieuwe aanpassing van de wet. “Een begeleide ontmanteling van de subsidies, waardoor een krant in drie jaar tijd onafhankelijk moet worden.” Daarbij moet volgens Lopez de financiering aan de grote kranten worden gestaakt, omdat het nieuwe initiatieven onmogelijk maakt. Ook moet de subsidie niet meteen vanaf het begin worden gegeven, maar pas vanaf het moment dat een blad een jaar of vijf bestaat.

Travaglio: “Het probleem kan niet gedeeltelijk worden opgelost. Er moet een einde komen aan het belangenconflict (de verstrengeling van Berlusconi’s politieke- en mediabelangen). Het debat over de financiering van de kranten is in principe terecht, maar het gaat om de enorme illegaliteit die aan de basis van dit probleem staat. En juist dat verhindert dat het mogelijk is om deze kwestie op te lossen.”

“Onze premier bezit nogal wat kranten, en hij wurgt de uitgeverijen. De investeringen in de reclame zijn ook grotendeels in handen van de premier via het bedrijf Publitalia, en gaan voor het leeuwendeel naar de televisie, naar Mediaset, het commerciële tv-bedrijf van de premier,” aldus Travaglio.

Bronnen en interviews: Marco Travaglio (freelance), Beppe Lopez (freelance), Bernardo Iovene (Rai-Report).