Wat Joris Luyendijk schreef in zijn bestseller “Het Zijn Net Mensen” is niets nieuws onder zon. Nieuw is dat zijn betoog zoveel mensen heeft bereikt en het debat over de mogelijkheden en onmogelijkheden van de journalistiek nu zoveel breder wordt gevoerd. Bijvoorbeeld door de Dick Scherpenzeel Stichting die de discussie aan over journalistieke selectieprocessen aanzwengelt aan de hand van vergeten verhalen. Dit jaar nog veel uitgebreider dan voorgaande jaren.
Natuurlijk, als er een ramp gebeurt in China of er is een aardbeving, dan kunnen we allemaal ongeveer hetzelfde schrijven: zoveel doden en gewonden, de hulpverlening is (nog niet) op gang gekomen, zoveel vluchtelingen. En dan laten we bijvoorbeeld iemand van Artsen zonder Grenzen aan het woord. Een Nederlander het liefst, want een Nederlandse insteek is makkelijker te slijten bij de eindredacteur. Of anders een Engels of Frans sprekende arts, maar toch in ieder geval heel vaak een witte. Dan kunnen de kijkers zich identificeren. Wat ook kan, is dat we de problemen nog wat extra aanzetten om de aandacht iets langer dan heel even te kunnen vasthouden. Of we volgen een bekende Nederlander die ter plaatse een goed doel ondersteunt. Of we besteden extra veel aandacht aan de moeilijkheden van de verslaggever ter plaatse, om zo te verdoezelen dat journalist en cameraman al met al niet veel materiaal heeft kunnen draaien. Op zichzelf om legitieme redenen: dat het te gevaarlijk is of omdat de verzekering te duur is. Maar wat jammer, wat jammer dat er zoveel prachtige onderwerpen over ontwikkelingsvraagstukken en niet-westerse landen blijven liggen. Er kan zo ontzettend veel meer.
Aasgierfonds
De budgetten om over de hele wereld correspondentschappen te financieren, lopen terug. En parachutejournalistiek, waarbij een relatief onwetende journalist voor enkele dagen of zelfs twee hele weken een crisisgebied wordt ingevlogen, voorzien van geavanceerde technische apparatuur, is ook niet alles. Niet zelden wordt van deze journalist verwacht dat hij de eerste of de tweede dag verslag uitbrengt. En, zoals Luyendijk het al zo treffend beschreef, het komt er niet zelden op neer dat de verslaggever die zijn hotel niet uit kon, dan maar aan de dienstdoende ober of taxichauffeur vraagt wat “de inwoners” van het land van de crisissituatie vinden.
Daarmee is niet alles gezegd. Doeltreffender naar goede journalistieke verhalen zoeken heeft natuurlijk te maken met het nieuws wíllen zien, maar ook bijvoorbeeld met creatievere zoekmethoden op internet. Men leze naast de vertrouwde ochtendkrant niet alleen The Herald International, maar men kijke eens wat lokale media te melden hebben. Nog even verder surfen en je vindt een vertaalmachine er gratis bij. Neem het verhaal dat in 2006 op nummer één van de Vergeten Verhalen top tien werd gekozen door een jury van journalistieke bobo’s: duizenden Indiërs protesteren voor het hoofdkantoor van Coca Cola In India. Ze eisen betere productiemethoden of anders het vertrek van het bedrijf uit het land. Indische parlementariërs hebben opgeroepen tot een verbod op Coca Cola. De reden? Honderden colafabrieken in het land verbruiken alarmerend veel drinkwater. Volgens activisten stelen multinationals het water van Indiase boeren. Het verhaal heeft de Indiase media gehaald, maar is niet opgepikt door de reguliere Nederlandse media.
En zo zijn er meer juweeltjes te vinden. In 2007 won een verhaal over de snelle ontwikkelingen in de financiële wereld: het gewiekste optreden van een aasgierfonds zadelt Zambia op met een schuld van 15 miljoen dollar. Bijna was dat bedrag kwijtgescholden door schuldverlener Roemenië, maar op het laatste moment kwam er een commerciële opkoper van leningen tussenbeide. In datzelfde jaar stond een verhaal in de toptien over de kap van tropische regenwouden in Congo. Dat is niet alleen slecht voor het klimaat en de plaatselijke exotische dieren, maar ook bedreigend voor het voortbestaan van een eeuwenoude pygmeeënstam; het oerwoud is hun enige bron van voedsel.
Blinde vlekken van de journalistiek
Het Vergeten Verhalen project, een initiatief van de Dick Scherpenzeel Stichting, dat mede mogelijk wordt gemaakt door de NCDO, Oxfam Novib, Icco, Free Voice en FNV Mondiaal, legt sinds 2004 ieder jaar weer de blinde vlekken van de journalistiek bloot. Aan de hand van de vergeten verhalen die komen bovendrijven, zwengelt de stichting de discussie aan over journalistieke processen: welke mechanismen hebben invloed op de onderwerpkeuzes van journalisten? Gaat het alleen om luiheid van journalisten? Is er sprake van hype-vorming, de druk om de concurrent te imiteren? Gaat het ook om de invloed van commercie, lees: de gevoelde noodzaak hoge kijk- en luistercijfers te scoren, of hoge lezersaantallen? Of is er meer aan de hand? Dat zijn de achterliggende vragen van het Vergeten Verhalen project.
Denk en debatteer mee op http://www.hetvergetenverhaal.nl. Daar zamelt de Dick Scherpenzeel Stichting vergeten verhalen in. Sitebezoekers kunnen er inspiratie opdoen, laten weten welke verhalen volgens hen een plaats in de toptien verdienen. Ze kunnen stemmen op actuele verhalen die de krant wel haalden, maar die beter vergeten hadden moeten worden, of hun kennis bijspijkeren in de rubriek vergeten vindtips. Freelancers die een journalistiek volwaardig verhaal over een niet-westers land aan de straatstenen niet kwijt konden, kunnen hun verhaal achterlaten in de freelance frustratiebak. En er staan prachtige vergeten, niet-verkochte foto’s op, en er zijn grappige, spraakmakende filmpjes te vinden. Journalisten van naam leveren columns aan de rubriek vergeten visies. Niet oninteressant tot slot, is het reisfonds dat mede mogelijk is gemaakt door Free Voice: journalisten die een van de vergeten verhalen willen uitwerken tot een publicatie of uitzending, kunnen een plan van aanpak indienen en zo het geld verdienen om de startkosten van een reisreportage te dekken.