In januari van dit jaar bezochten groepen Tilburgse studenten journalistiek Uganda en Rwanda. De reis moest leiden tot een nummer van Join, een nieuw tijdschrift voor en door jongeren over mondiale thema’s. Join komt voort uit het uitwisselingsprogramma Beyond (y)our World van lokaalmondiaal in samenwerking met de hogescholen voor de journalistiek in Tilburg, Utrecht en Zwolle. Het door de Tilburgse studenten gemaakte tijdschrift werd vorige week gepresenteerd. Vandaag het laatste van drie Join-artikelen over media-onderwerpen op De Nieuwe Reporter. Vandaag: commerciële radio in Uganda.

Commerciële radio heeft 15 jaar geleden stormachtig zijn intrede gedaan in Uganda. Niet zo gek, want het medium lijkt gemaakt voor de Afrikaanse cultuur. Maar hoe vrij zijn al die zenders en zorgt de toename van het aantal stations ook voor meer pluriformiteit?

Het is januari, de Africa Cup is in volle gang. Hoewel Uganda zich niet plaatste voor het eindtoernooi, worden de voetbalwedstrijden nauwgezet gevolgd. In de volle straten van Kampala dringen mensen samen rond kleine radiootjes, Ivoorkust – Nigeria is in volle gang. De wedstrijd is spannend, te zien aan de reacties. Er wordt volop gediscussieerd over de beslissing van de scheidsrechter terwijl anderen proberen door te luisteren.

Het wordt vaak gezegd, Afrika kent geen schrijfcultuur maar een spraak- en luistercultuur. Dit beeld zie je ook bevestigd in Uganda. Zo heeft het land een aantal kranten en weekbladen, maar de oplagen zijn relatief laag. De grootste krant drukt dagelijks niet meer dan 35 duizend exemplaren. En dat in een land met meer dan twintig miljoen inwoners. Voor nieuws en vermaak gebruiken de Ugandezen een ander medium: radio. Ook niet gek als je weet dat ruim dertig procent van de Ugandezen niet kan lezen of schrijven. Televisie is in opkomst, maar een toestel is voor veel mensen nog veel te duur. Een fm-radiootje is wél te betalen voor de meesten, dit zorgt ervoor dat er in Uganda ontzettend veel radio geluisterd wordt! Betrouwbare cijfers zijn schaars, maar aangenomen wordt dat mensen gemiddeld twee uur per dag radio luisteren.

De overheid van Uganda nam in 1994 de beslissing om radio te privatiseren. Tot die tijd was er maar één station voor het hele land: Voice of Uganda. Die beslissing tot privatiseren had verstrekkende gevolgen. Er zijn sindsdien maar liefst 145 radiozenders bijgekomen. In de stedelijke gebieden van Uganda zit de ether nu praktisch vol, alle FM-frequenties zijn vergeven. De hoofdstad Kampala heeft alleen al 46 radiostations. Volgens experts de meeste zenders van alle grote Oost-Afrikaanse steden. Het einde van de toename lijkt alleen wel in zicht. Radiostations klagen omdat ze naar eigen zeggen te weinig luisteraars hebben om hun zendvergunning te kunnen betalen. En luisteraars klagen op hun beurt omdat de ontvangst soms heel slecht is; er is eigenlijk geen plek meer in de ether voor zoveel zenders.

Voorlichting
Radio is voor veel Ugandezen de belangrijkste bron van informatie, zoals ook de overheid inzag. Zowel publieke als commerciële zenders hebben op papier strenge voorschriften over de inhoud van de uitzendingen. De zenders móeten een mix van educatie, informatie en vermaak brengen. Maar wie op zijn radiootje zapt in Kampala, hoort veel van hetzelfde. Sport, muziek en heel veel gesproken woord. Tijdens de uitzendingen wordt er eindeloos gebeld met luisteraars. Het is duidelijk dat de mobiele telefoon ook in Uganda zijn intrede heeft gedaan. De gesprekken zijn vaak minder diepgaand dan men zou verwachten bij zulke uitzendregels.

Door de explosieve groei van het aantal radiostations, hanteerde de overheid van Uganda lange tijd de eisen die worden gesteld aan radiostations minder streng. De organisatie die alle radiostations moet controleren is de Uganda Broadcasting Council. Begin dit jaar werd duidelijk dat er verandering zit aan te komen in het ‘gedoogbeleid’ van de zenders. De UBC kondigde aan dat wellicht 140 van de 146 radiostations gesloten gaan worden omdat ze niet op de juiste manier geregistreerd zijn. Ook twaalf van de dertien televisiestations zou sluiting boven het hoofd hangen. Het is natuurlijk afwachten hoe heet de soep gegeten gaat worden.

Persvrijheid
Het sluiten van kranten, televisie – en radiostations gebeurt vaker in Uganda. Het land heeft op papier een vrije pers, maar in de praktijk houdt men altijd rekening met de overheid die mee kan luisteren. In de zomer van 2005 werd de populaire zender KFM tijdelijk stilgelegd . Presentator en journalist Andrew Mwenda werd opgepakt nadat hij kritisch zou zijn geweest over president Yeweri Museveni. Een week later kon KFM op last van de rechter weer uitzenden maar Mwenda kon niet meer aan de slag bij zijn oude werkgever.

Het illustreert de complexe realiteit in Uganda waar mediabedrijven mee te maken hebben. Er zijn regels, alleen worden ze selectief toegepast. De reden van het al dan niet toepassen van regels komt volgens velen voort uit de corruptie die diep geworteld zit in de maatschappij. Het zorgt voor grote achterdocht, zowel bij radiomakers als bij de luisteraars. De beschuldigingen van corruptie gaan over en weer. Is iemand kritisch maar wordt niet belemmerd in zijn werk, dan zal de president die persoon wel in bescherming nemen, wordt er vaak gedacht, dus is hij niet te vertrouwen. De luisteraars hebben zodoende weinig vertrouwen in wat ze horen. Je weet immers nooit wie wat waarom zegt. Het zorgt voor een spiraal. Sommige journalisten kiezen ervoor anoniem te blijven om zo vrijer te kunnen werken. Deze anonimiteit zorgt echter ook voor meer achterdocht bij lezers en luisteraars. Deze spiraal zou wel eens tot een enorme inhoudelijke vervlakking kunnen leiden.
De broze verhouding tussen overheid en media zorgt er ook voor dat Uganda al jaren slecht scoort in de rapporten van Reporters Without Borders. In 2007 stond Uganda op de 97ste plek.

De voetbalwedstrijd is voorbij. Favoriet Ivoorkust won nipt met 1-0 van Nigeria. Op de radio gaat het al weer over wat anders dan sport. Het aangekondigde verdrag tussen het guerrillaleger LRA en de regering is voor veel mensen reden om te bellen. Op straat wordt het rustiger, de marktkooplui ruimen hun waar op. Morgen is er weer voetbal, voor velen waarschijnlijk reden om weer de radio aan te zetten. Maar er wordt hoe dan ook geluisterd. De boer leert hoe te oogsten, het tienermeisje wordt geadviseerd over sugardaddies en mamma krijgt informatie over voedzaam koken. Dat alles afgewisseld met de laatste muziek. Uganda heeft maar één medium dat iedereen aangaat, een echt massamedium… dat is radio.

Join wordt financieel mogelijk gemaakt door NCDO en ICCO. Kijk voor meer informatie en een gratis abonnement op www.beyondyourworld.nl.