Nederlandse journalisten: niet checken maar indekken

Checken van feiten en opvattingen is hard nodig, vindt de Nederlandse journalist. Alleen komt het er vaak niet van. Selectief checken, dat is de praktijk. En vaak checkt hij eigenlijk alleen om gedekt te zijn en niet om achter de waarheid te komen. Dat is, samengevat, het resultaat van een onderzoek van de Kenniskring Crossmedia Content van de Hogeschool Utrecht.

Aanleiding is onderzoek aan de overkant van de Noordzee van onderzoeksjournalist Nick Davies en onderzoeker Justin Lewis. In Flat Earth News beschrijft Davies hoe de kwaliteit van de Britse pers lijdt onder rapid repacking of largely unchecked second-hand material. Zeg maar: het gebruik van ongecheckte tweedehands gegevens. De belangrijkste taak van journalisten: to check and to reject whatever is not true (…), is volgens hem in het geding.

Wordt er bij de Nederlandse media nog gecheckt?
Met een groep studenten van de Utrechtse School voor Journalistiek en de Kenniskring Crossmedia Content, onderzochten we ondermeer of en hoe journalisten bij verschillende Nederlandse media de betrouwbaarheid van hun mondelinge bronnen controleerden. 22 journalisten stuurden ons vijf eigen beeldbepalende grote verhalen of reportages. Na een precieze en uitgebreide analyse van het brongebruik in die verhalen, interviewden we de journalisten.

Alle geïnterviewde journalisten weten, naar eigen zeggen, wanneer er gecheckt moet worden. Checken doen ze als er belangen in het spel zijn. Politiek verslaggever Peter Scholtes van het Eindhovens Dagblad zegt: “Als er belangen spelen, ben ik altijd wantrouwend. Ik voel me echt een waakhond van de democratie. Ik kan niet alle informatie van mondelinge bronnen checken in documenten, maar ik check wat ze zeggen wel bij andere mensen.”

De onderzoeksjournalisten die we interviewden zijn ook duidelijk: We verifiëren alles wat we van een anonieme bron horen ook bij andere bronnen, zegt Vasco van der Boon van Het Financieele Dagblad. Ook onderzoeksjournalist Koen Voskuil van Revu doet altijd aan doublechecking: Je moet uitkijken dat je niet in hetzelfde vijvertje vist: je moet altijd van minstens twee mensen die elkaar niet kennen, hetzelfde horen.

Gecheckt wordt er ook als het snel kan. Even googlen, het kadaster raadplegen en de eigen archieven induiken. Of, als je regionaal verslaggever bent: er naartoe. Snelle checks om na te gaan of de feitelijke informatie die mondelinge bronnen verstrekten, klopt.

Redenen om niet te checken
Maar toch wordt er heel vaak niet gecheckt, zo biechten de geïnterviewden op. “Natuurlijk heb ik dat geleerd: check, check, doublecheck. Maar vaak zit je tegen een deadline aan en dan moet het af zijn (…). Ik weet het, een bron is geen bron, is het credo. Maar je moet ook op je gevoel afgaan: kan het kloppen wat hij zegt, vind ik het geloofwaardig?”, zegt Mark Misérus van de Volkskrant.

Davies concludeert dat Britse journalisten niet meer checken omdat ze daarvoor geen tijd meer hebben. De door ons geïnterviewde journalisten noemen tijdsgebrek wel als een van de redenen, maar ze noemen het niet als eerste en enige ooraak.

Veel journalisten beroepen zich op ervaring en intuïtie om checken achterwege te laten. Ervaren journalisten met een eigen specifiek netwerk weten immers wat voor vlees ze in de kuip hebben met hun mondelinge bronnen. Ervaring speelt een grote rol, je moet kritisch zijn, maar wel bij de juiste kwesties. “Je herkent ondertussen wel wanneer iets ’verdacht’ is en gecontroleerd moet worden en wanneer dat niet nodig is”, zegt een ervaren verslaggever van een grote regionale krant.

Journalisten die uitgebreide reportages maken met veel verschillende mondelinge bronnen met verschillende opvattingen, vinden het ook niet nodig om de betrouwbaarheid te checken. Want: Een mening is per definitie waar, net als ervaringen. “In mijn verhalen verwerk ik verschillende gevoelens en meningen. Daar valt weinig aan te checken”, zegt onderzoeksjournalist Joris van Casteren. Henk van ’t Veen, regioverslaggever bij De Stentor vindt dat ook: “Ik check nooit wat mondelinge bronnen zeggen (…). Ik zorg wel dat ik nog een andere bron heb met een andere mening.”

Blijkbaar vinden veel journalisten dat de organisatie van wederhoor hen ontslaat van de ‘plicht’ om opvattingen te checken. Die werkwijze is niet zonder ‘gevaar’ voor een journalistiek verhaal dat de waarheid moet brengen. Vooral niet nu een groot deel van de dagbladen een kleiner tabloidformaat heeft en de standaard stukken veel korter geworden zijn. “Sinds we minder lange stukken hebben, komt het wel vaker voor dat er voor de tweede bron geen ruimte meer is”, meldt Van ’t Veen.

Wordt er wel gecheckt als mondelinge bronnen ook de relevante feitelijke informatie voor het verhaal verstrekken? Nee! We moeten concluderen dat de geïnterviewde journalisten de feitelijke uitspraken van autoriteiten zelden checken. Dat is niet nodig, zo is de redenering, omdat autoriteiten zich geen leugens kunnen veroorloven als ze hun positie niet in gevaar willen brengen. De door officiële instanties verstrekte feiten worden niet altijd gecontroleerd: “Gesproken bronnen check ik alleen als er feiten of cijfers genoemd worden, maar het hangt er sterk vanaf wie het zegt. Als de directeur het zegt, dan geloof ik het wel”, zegt een verslaggever van een grote regionale krant.

Indekken in plaats van checken
Davies doet voorkomen of er twee soorten bronnen zijn: bronnen die wel gecheckt zijn en bronnen die niet gecheckt zijn. Maar niet checken en wel checken blijken de uiteinden van een heel spectrum aan journalistieke activiteiten. Met aan de ene kant: keurig volgens de mores dubbel controleren: bij een andere mondelinge bron nagaan of het beweerde enige grond heeft, zorgen voor wederhoor. Of de uitspraken in een, liefst officiële, documentaire bron nagaan. En aan de andere kant: nalaten om uitspraken en beweringen van mondelinge bronnen waar dan ook te toetsen. Daartussenin kent de journalistieke praktijk een heel scala aan activiteiten die als doel hebben in meer of mindere mate na te gaan of wat mondelinge bronnen zeggen ook klopt. Bijvoorbeeld door de mondelinge bronnen in een bepaalde volgorde te benaderen.

Maar in veel gevallen, zo blijkt, zijn researchende journalisten helemaal niet zelf bezig met checken of niet-checken. Er zijn nogal wat journalisten die dat werk uitbesteden aan anderen. Die de verantwoordelijkheid voor de juistheid van de berichtgeving afschuiven. Die zich verschuilen achter deskundigen.

Journalisten leggen hun verhalen voor aan deskundigen en PR-functionarissen en laten hen zo delen van hun tekst schrijven. Ze nemen ongecontroleerde uitspraken tussen aanhalingstekens in hun verhaal op en nemen aan dat wat gezagsdragers zeggen waar is. De door ons onderzochte journalisten kunnen die werkwijzen goed verantwoorden en beargumenteren met verwijzingen naar journalistieke mores. Een journalist is immers niet verantwoordelijk voor wat mondelinge bronnen beweren. Zelfs niet als het feitelijk onjuist is. Een politiek verslaggever van een regionale krant geeft aan: “(…) wat hij beweerde is lastig te controleren. Ik plaats het dan als een citaat, waarmee de verantwoordelijkheid bij hem komt te liggen”.

Dat gaat niet over checken, dat gaat over indekken. Dat is geen journalistiek op zoek naar de waarheid, dat gaat over het afschuiven van verantwoordelijkheden…

Zijn Nederlandse journalisten nog wel bezig met hun kerntaak: ‘ to check and to reject whatever is not true?’ Vooralsnog zijn de conclusies van ons verkennende onderzoek net zo weinig hoopgevend als die van Davies. Maar we gaan onze voorlopige bevindingen nog verder onderzoeken en checken.

Overigens, alle citaten in dit stuk zijn dubbel gecheckt. Met als resultaat dat een aantal geïnterviewden uitspraken wilde intrekken of nuanceren. Ze wilden liever niet als onnauwkeurig journalist overkomen, wilden niet in het openbaar toegeven niet altijd te checken.

We hebben hun uitspraken geanonimiseerd, omdat zij anders te boek kwamen te staan als het enige ‘stoute jongetje van de klas’, terwijl ze representant zijn van een veel vaker voorkomend fenomeen.

Bronnen:
– Davies, Nick (2008). Flat Earth News: An award-winning Reporter exposes Falsehood, Distortion and Propaganda in the Global Media. London: Chatto & Windus.
– Lewis, Justin et al.(2008).The Quality and Independence of British Newspaper Journalism. Cardiff School of Journalism, Media and Cultural Studies.
– Case, Donald O. (2007). Looking for Information: a survey of Research on Information Seeking, Needs, and Behavior. Elsevier.
Leidraad van de Raad voor de Journalistiek, april 2007

Els Diekerhof

Els Diekerhof is docent aan de School voor Journalistiek (SvJ), onderzoeker bij de Kenniskring Crossmedia Content van de Hogeschool Utrecht en coördinator van het internationale onderwijsprogramma European Culture and European Journalism. Ze was van 1991 tot 1997 directeur van de Utrechtse School voor Journalistiek. Ze werkte ook bij het wetenschappelijke instituut SISWO, als scholingsmedewerker bij de NVJ en als onderzoeker bij de Stichting Vrouw & Media. Ze schreef onder meer de klassieker Voor zover plaats aan de perstafel (1986).

Alle artikelen van Els Diekerhof op De Nieuwe Reporter.

  • Wat ik raar vind van de onderzoeken van de Kenniskring op de SvJ is dat studenten onderzoek doen voor een lector, maar zij daar nooit de credits voor krijgen. Waarom staat er bij dit artikel niet vermeld wie er aan het uitvoeren van het onderzoek hebben meegewerkt? Je hebt wel een lijstje met bronnen neergezet.

    Dan de laatste alinea: Wat is dat nou, citaten anoniem maken? Mensen die meewerken aan zo’n onderzoek weten toch dat het gepubliceerd wordt. Als een politicus iets zegt in een interview wat hij eigenlijk niet had mogen zeggen noem je dat een scoop, als het over je eigen beroepsgroep gaat is neem je die mensen in bescherming? Wat een onzin!

  • Jeroen

    Welk boek ligt nu op uw nachtkastje?
    “Het boek van Nick Davies over de kwaliteit van de pers..”
    Volgens Nick Davies (ik heb zijn boek gelezen) zou je zelfs zo’n uitspraak moeten checken. Kennelijk zijn de studenten van dit onderzoek het daarmee eens, want ze noemen checken ongeclausuleerd een ‘plicht’ en zeggen dat hun conclusies over Nederlandse media ‘net zo weinig hoopgevend’ zijn als die van Davies over de Britse – en die is inderdaad inktzwart.
    Ik vind dat onzin. Natuurlijk wordt niet alles gecheckt. Veel beweringen kun je gewoon toeschrijven aan de bron die ze uitspreekt en er (als enige) voor verantwoordelijk is. Niet elke bewering is een feit dat onderzocht hoeft te worden. Maar soms dus ook wel! Het gaat hier om een finesse van goede journalistiek die je niet door één grondregel (altijd alles checken) kunt vervangen.

  • Pytrik

    @ Emiel.
    Zowel journalisten als onderzoekers beschermen vaak hun bron om er voor te zorgen dat ze aan informatie kunnen blijven komen. Anders zou de bron de volgende keer wel eens niet meer als bron willen optreden. En zonder bronnen beginnen zowel journalisten als onderzoekers maar weinig.

  • @Pytrik maar die bronnen weten dat van te voren! dan zou dit niet kunnen “…uitspraken wilde intrekken of nuanceren”.

  • RH

    Citaten checken, zoals aan het eind van het artikel, lijkt me vrij onzinnig. Als journalist weet je toch wat de geïnterviewde gezegd heeft? Dat diegene achteraf spijt heeft van zijn uitspraken, lijkt me niet een argument om ze te nuanceren. Of staat het er alleen maar om tot een leuk slot van het artikel te komen?

  • Dick van der Lugt

    Over het ongecontroleerd overnemen van citaten bestaat jurisprudentie. Daaruit blijkt dat de journalist de plicht heeft beweringen te checken indien er sprake is van een ernstige beschuldiging. Hij kan zich zelfs niet achter hoor en wederhoor verschuilen. Verder kijkt de rechter naar het gezag van de bron en de distantie die het medium ten opzichte van de gewraakte uitspraken neemt. Dus: zegt een stadhuisbode dat de burgemeester rommelt met zijn declaraties, dan moet dit ook uit feitenonderzoek door de journalist blijken – een ontkenning door de burgemeester is niet voldoende; zegt het hoofdfinancien dit, dan kan feitenonderzoek achterwege blijven.

  • Pingback: Nederlandse journalisten: niet checken maar indekken « trends nieuwsconsumptie()

  • Pingback: La Lotta Continua » Bloemkolen of Bewogen Koper()

  • Muskee

    Is het echte probleem niet dat de Scholen voor Journalistiek te weinig onderwijzen wat waarheid precies is?