NRC-journalist Joep Dohmen en het team van het VPRO tv-programma Tegenlicht hebben dit weekeinde de Loep 2008 in ontvangst genomen. Dit is de jaarlijkse prijs voor de beste prestatie op het gebied van onderzoeksjournalistiek.

Joep Dohmen kreeg de prijs voor zijn serie artikelen ‘Chaos bij de Belastingdienst’. “Zijn aanhoudende onderzoeken over de misstanden bij de Belastingdienst leidden tot terechte Haagse commotie en tot verontrusting bij de burgers. Typisch een voorbeeld van vastbijten en niet meer loslaten”, zo oordeelde de jury.

In de categorie audiovisuele media won het team van tv-programma Tegenlicht (Marije Meerman, William de Bruijn en Barbara Coolen) met het programma ‘De verkoop van een oorlog’. De jury vond die uitzending een ‘filmisch pronkstuk dat een helder inzicht geeft in hoe de inval van de Amerikanen in Irak aan het publiek verkocht werd alsof het een zeepaanbieding was’.

Europese democratie
De prijzen werden uitgereikt tijdens het jaarlijkse congres van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) dat dit jaar een extra internationaal tintje had omdat het werd gehouden in het hart van de Europese democratie; Brussel. Maar Europa is bij weinig journalisten populair, zo bleek al direct bij het begin van het congres. Op de vraag van VVOJ-voorzitter Margo Smit wie van de ruim driehonderd aanwezige journalisten onderzoek doet naar een onderwerp dat met Europa te maken heeft, gaan slechts enkele handen omhoog.

Dat is niet vreemd, vertelt Gert Mak even later. “Het is moeilijk om een goed en aantrekkelijk verhaal over Europa te schrijven.” Volgens Mak hebben journalisten het tegenwoordig sowieso niet gemakkelijk. “Ze moeten steeds vaker schrijven voor meerdere media tegelijk en worden op die manier afgeleid van hun werkelijke taak, namelijk researchen.”

Dat wordt direct onderschreven door de Britse Guardian-journalist Nick Davies. “We moeten vechten om ons vak te behouden.” Davies constateert dat veel media tegenwoordig geen tijd meer nemen om verhalen op waarheid te controleren. Hij waarschuwt voor het zogeheten ‘Ninja Turtle Syndroom’. “Ook al wil je niet dat je kind zo’n Ninja Turtle heeft, als de kinderen in zijn omgeving er allemaal mee lopen, wil je kind er ook één. Met het nieuws is het net zo: iedereen brengt een bepaald verhaal dus kunnen wij ook niet achterblijven, ook al wordt er de grootste onzin gebracht.”

Vercommercialisering
En dit is vooral het gevolg van de vercommercialisering van de media. “Steeds meer mediabedrijven komen in handen van grote investeerders die alleen uit zijn op meer geld verdienen. Het gevolg is dat er bezuinigd wordt op het aantal journalisten, maar dat door die paar journalisten die nog wel in dienst zijn, wel meer artikelen geproduceerd moeten worden”, beweert Davies. “Een journalist heeft nog maar een derde van de tijd die hij voorheen had voor een verhaal. Daarom checken we geen feiten meer maar hollen we achter elkaar aan.” Ook worden verhalen van pr-bureaus en perswoordvoerders te vaak voor waar aangenomen, vindt Davies. “Zij weten dit en selecteren gewoon de waarheid die zij ons journalisten willen laten melden.”

Wie echt de waarheid boven water wil hebben, moet soms veel geduld hebben en zijn zaken goed voorbereiden, stelt Brigitte Alfter, hoofdredacteur van de site wobbing.eu. “Journalisten gebruiken de wob nog niet veel op Europees niveau.” Toch zijn er volgens haar interessante verhalen te maken door beroep te doen op de Europese wet voor vrijheid van informatie. “De wob geeft je de mogelijkheid om je eigen agenda te bepalen, in plaats van de agenda van de EU-diplomaten te volgen. Het levert een goed eigen verhaal op.”

Alfter adviseert echter om een Europese wob-procedure goed voor te bereiden. “Als je weet wat je zoekt en waar je het moet zoeken, is dat wel zo gemakkelijk voor iedereen. En wie echt serieus is, kan maar beter vanaf het begin gaan samenwerken met een advocaat, want de termijnen om te reageren zijn vaak niet langer dan vijftien werkdagen.”

Alfter, zelf een fanatieke wobster, probeert met overtuiging de aanwezige journalisten over te halen om eens een Europese wob te starten. Niet alleen omdat het goede verhalen oplevert, maar ook om Europa transparanter te maken. Want, zoals Margo Smit het verwoordt, ‘onderzoeksjournalistiek is als een babysitter en Europa heeft een babysitter nodig’.