De hyperactieve president Nicolas Sarkozy heeft een plan gelanceerd om de positie van de Franse vrije, pluriforme en onafhankelijke pers te verstevigen. Volgens tegenstanders zal het plan echter averechts uitwerken: Sarkozy zal (meer) greep krijgen op de media, wat een gevaar inhoudt voor hun onafhankelijkheid. Een verkenning van de maatregelen die een oplossing zouden moeten bieden voor de problemen.

Begin oktober 2008 waarschuwde Sarkozy de Franse pers. Een structurele hervorming van de sector is volgens de president van existentieel belang.

Als je de oplagen van 2002 van de nationale dagbladen die algemeen en politiek nieuws brengen (dus exclusief de succesvolle sportkrant L’Equipe) vergelijkt met de oplagen van 2007, dan zie je dat het aantal lezers bij een groot deel van de kranten is achteruitgehold. Uit een parlementair onderzoek (zie de handelingen van de Franse senaat) blijkt dat in vijf jaar tijd de oplage van France Soir met maar liefst 72,6 procent, Libération met 15,2 procent, Le Monde met 12,3 procent en Le Figaro met 5,1 procent is gedaald. Minder lezers zorgen ervoor dat de krant als medium minder relevant wordt voor adverteerders. Die kiezen vervolgens voor andere media, waaronder internet. De advertentie-inkomsten van de geschreven pers zijn met veertig procent gedaald sinds het jaar 2000. Alleen de gratis kranten, waaronder Metro en 20 Minutes, spelen net quitte.

Een ander probleem van de Franse dagbladen zijn de hoge drukkosten. De Franse kranten maken gebruik van verouderde drukpersen en de meeste werknemers van de drukkerijen zijn lid van het Syndicat général du livre et de la communication écrite CGT. Bij deze en de overige Franse vakbonden is het adagium “Gans het raderwerk staat stil, als uw machtige arm dat wil” springlevend. En dus was loonmatiging, op straffe van stakingen, lange tijd onbespreekbaar.

De distributiekosten van Franse kranten zijn ook relatief hoog. Er bestaat een duopolie van dagbladdistributeur NMPP en SAEM-TP, samen goed voor 85 procent van de markt. De Franse Nationale Mededingingsautoriteit, de Conseil de la Concurrence, stelde in 2003 al vast dat er mogelijk sprake is van kartelvorming tussen de dagbladdistributeurs.

Hoe kan de Franse pers genezen?
Naar aanleiding van Sarkozy’s oproep kwam de schrijvende pers bijeen op een nationaal congres. Daar richtten hoofdredacteuren, journalisten en andere betrokkenen bij de sector vier werkgroepen op die in twee maanden de problemen in eigen kring onder de loep hebben genomen. De respectievelijke werkgroepen richtten zich op ‘het beroep van de journalist’, ‘het industriële proces van de krant’, ‘pers en internet’ en ‘pers en maatschappij.’ Deze oefeningen in reflectie resulteerden in een rapport over de algemene staat van de schrijvende pers (les états généraux de la presse écrite) dat als “groenboek” op 8 januari 2009 aan Christine Albanel, de Franse minister van Cultuur en Communicatie, werd aangeboden.

Volgens Sarkozy kan de “democratie niet functioneren wanneer de vrije pers constant op de rand van de afgrond balanceert.” Daarom kwam Sarkozy afgelopen vrijdag, 23 januari 2009, met het plan om de Franse pers te ondersteunen, op basis van de aanbevelingen uit het groenboek. In aanvulling op de één miljard euro per jaar die de Franse schrijvende pers sowieso ontvangt, wil de president 600 miljoen euro extra ter beschikking stellen in een periode van drie jaar. Sarkozy wil echter als tegenprestatie voor het moderniseren van de geschreven pers deze sector herstructureren, zodat de kosten substantieel omlaag gaan, er meer lezers worden aangetrokken en de geschreven pers effectiever van internet gebruik gaat maken.

Sarkozy’s plan behelst onder andere de volgende punten:

• Met de Franse vakbonden onderhandelen om de drukkerijkosten van de krant met dertig tot veertig procent te verminderen. Er zal geïnvesteerd moeten worden in de modernisering van de drukkerijen;
• Het plan om de bezorgkosten van kranten per post te verhogen is geschrapt. De bezorging wordt met 70 miljoen euro gesubsidieerd;
• De sociale lasten voor krantenkiosken zullen worden verlicht;
• De staatsuitgaven voor advertenties dienen verdubbeld te worden;
• Betaalde media kunnen mogelijk ondergebracht worden in stichtingen zonder winstoogmerk;
• Er zal geïnvesteerd worden in het gebruik van internet door de schrijvende pers;
• Het auteursrecht van de journalisten dient aan de noodsituatie van de pers te worden aangepast. In sommige situaties zal bijvoorbeeld de journalist het moeten dulden dat zijn werk voor de papieren krant zonder extra beloning voor beperkte tijd ook via internet toegankelijk wordt gemaakt. In andere gevallen zal de journalist toe moeten staan dat zijn stukken, tegen vergoeding, voor lange tijd herplaatst worden op internet;
• Opheffen van het plafond voor investeerders van buiten de Europese Unie. Nu is een aandeel van deze investeerders beperkt tot twintig procent;
• Opheffen van het verbod van gemixte mediabedrijven. Dus een tv-omroep kan bijvoorbeeld een krant beginnen en omgekeerd.
• Om jongeren de gewoonte van het krantenlezen bij te brengen wil Sarkozy iedere Franse 18-jarige gratis een jaarabonnement geven op een dagblad naar keuze. De dagbladen betalen de krant, de overheid het transport en de bezorging. Of het gedrag van deze adolescenten blijvend zal veranderen valt te bezien. Het geeft de dagbladen in ieder geval tijdelijk een positieve impuls.

“Winstgevendheid garantie voor onafhankelijkheid”
Door de structuur van de geschreven pers te veranderen hoopt Sarkozy de sector weer winstgevend te maken, wat volgens de president de garantie zal vormen voor een vrije, pluriforme en onafhankelijke pers. Maar zo ver is het niet. Tot die tijd stellen criticasters van Sarkozy, dat zijn greep op de schrijvende pers onacceptabel is. En de voorgestelde maatregelen zouden dat alleen nog maar erger maken.

Er wordt gevreesd dat de dagbladen die nu geld gaan ontvangen van Sarkozy anders over hem gaan schrijven, vanwege het mechanisme van ‘bijt niet de hand die je te eten geeft.’
En de vriendschappen die Sarkozy met eigenaren van mediagroepen, zoals Arnaud Lagardère (Hachette Filipacchi Médias, grootste bladenuitgever ter wereld) en Martin Bouygues (TF1, Frankrijks grootste tv-omroep) cultiveert, baren velen ook zorgen over hoe eerlijk de staatssubsidies straks verdeeld zullen worden. Vorig jaar zomer werd Sarkozy er van verdacht achter het ontslag van TF1-nieuwslezer Patrick Poivre d’Arvor te zitten ten faveure van Laurence Ferrari, een oude vriendin van Sarkozy. Daarnaast heeft de UMP, Sarkozy’s partij, op 1 mei 2008 het internationale persagentschap Agence France-Presse (AFP) beschuldigd van partijdige berichtgeving.

Bij een Franse wet uit 1957 werd de structurele onafhankelijkheid van AFP gegarandeerd van zowel de staat als van ieder ander ideologische, politieke of economische groepering. AFP maakt zich ernstig zorgen over de voorgestelde maatregelen, die het mogelijk maken dat de statutaire rechtsvorm van AFP gewijzigd wordt in bijvoorbeeld een publieke of private corporatie met beperkte aansprakelijkheid. Op deze wijze zou AFP afhankelijk worden van aandeelhouders. De afgelopen week hingen er posters aan de muur van het AFP-gebouw, aan de Place de la Bourse in Parijs. De boodschap: ga staken vanwege de op handen zijnde maatregelen. En onlangs luidde AFP de noodklok, middels een online SOS-petitie.