Aanhoudende bezuinigingen in de dagbladwereld beloven in 2009 niet veel goeds voor startende journalisten. Door de economische crisis lopen advertentie-inkomsten van de schrijvende pers nog sterker terug, terwijl productiekosten juist blijven stijgen. De vraag is hoe de arbeidsmarkt er in 2009 voor startende journalisten uitziet. Journalistiek talent blijkt naast creativiteit meer dan ooit flexibiliteit te moeten tonen om een eigen plek in de mediawereld te kunnen veroveren.

Onlangs werd bekend dat er bij de Telegraaf Media Group en PCM opnieuw veel banen moeten verdwijnen en redacties daarbij niet gespaard zullen worden. “Er is nu weer een aantal reorganisaties aangekondigd en ik denk dat veel ouderen zullen zeggen: ‘geef mij maar een vertrekregeling’. Als er dan meer werk is, nemen redacties toch liever een jongere aan met een flexibel contract”, zegt secretaris Bianca Rootsaert van de sectie dagblad van beroepsvereniging NVJ. “We proberen vast te leggen dat voor twee ouderen zeker een jongere journalist moet terugkomen”, aldus Rootsaert, die tijdens redactiebezoeken veel jongeren zegt tegen te komen.

Om de vergrijzing op de redactie een halt toe te roepen heeft dagblad De Stentor tien jonge redacteuren met een jaarcontract per 1 januari een vaste aanstelling gegeven. In het geval van bezuinigingen stelt hoofdredacteur Alex Engbers dat het niet per definitie de jongeren zijn die het eerst op straat worden gezet. “Je weet dat als je een jong iemand eruit gooit dat het minste geld kost. Maar als je een oudere collega met een hoger loon wegstuurt is de besparing uiteindelijk groter. Dat is een afweging, maar het is altijd goed om als redactie een afspiegeling van de samenleving te zijn.”

Flexibiliteit vereist
Op de School voor Journalistiek in Utrecht wordt op 15 en 16 januari een onderwijscongres gehouden over de vraag welke bedreigingen en kansen de huidige tijd voor starters biedt. Op basis daarvan wordt gekeken of het onderwijsprogramma wellicht aanpassing nodig heeft. “Een steeds groter aantal journalisten werkt als freelancer, op een tijdelijk contract of in een maatschap. Ik verwacht dat die trend zal doorzetten en wellicht moeten we daar meer aandacht aan besteden. Ondernemerschap moet je geleerd worden”, zegt instituutsdirecteur Leon van de Griendt van de SvJ.

NVJ-secretaris Rootsaert weet dat redacties meer flexibiliteit van nieuwe redacteuren eisen. “Er is een verschuiving naar meer freelance en tijdelijke contracten die met de conjunctuur meedeinen. Er wordt in toenemende mate flexibiliteit en multimediaal denken verwacht. Op redacties wordt meer gedaan met dezelfde inhoud, bijvoorbeeld voor een website, serie of evenement”, aldus Rootsaert. “Creativiteit bij het omgaan met nieuws kan daarbij wel in je voordeel werken.” Opleidingsmanager Peter Karstel van Windesheim Hogeschool voor Journalistiek in Zwolle is het daarmee eens. “Je moet je realiseren voor wie je produceert en veel minder vertrouwen op één werkterrein, dat is een belangrijk aspect van de nieuwe journalist.”

Het ambacht
Het beeld bestaat dat redacties liever redacteuren met een academische achtergrond aannemen. Karstel beweert echter dat er opnieuw behoefte is aan praktijkgerichte hbo-journalisten op redacties in de strijd om de aandacht van het publiek. “Het hbo sluit meer aan bij de doelgroep als het erom gaat hoe in contact te komen met jongeren en allochtonen. Als de NRC vooral academici zoekt, moeten ze dat vooral blijven doen, maar het risico is dat je het contact met je lezers mist”, stelt Karstel.

Rootsaert gelooft ook niet dat redacties per definitie wetenschappelijk geschoolden eerder een baan geven. “Er is geen peil op te trekken, dat verschilt per redactie en soms zelfs per jaar. Het kan er ook van afhangen met welke opleiding een hoofdredacteur goede ervaringen heeft. Omdat er relatief minder academische journalisten afstuderen, zijn er natuurlijk relatief meer hbo’ers op zoek naar werk.” Hoofdredacteur Engbers van De Stentor vindt een voltooide academische opleiding ook niet het belangrijkste voor een startende journalist. “Wat ik wenselijk vind is niet zozeer een academische opleiding maar een academisch denkniveau, zodat je complexe zaken beter kunt begrijpen.”

Kwaliteit
Een startende journalist heeft volgens Engbers niet een andere basis nodig dan in het verleden toen iedereen de krant las. “Het gaat om aloude journalistieke kwaliteiten als: ben je wakker, slim en sociaal vaardig.” Hij blijft positief over de toekomst voor starters op de journalistieke arbeidsmarkt. “Het oogt op dit moment wat gloomy en niet als een bedrijfstak waar je snel instapt. Maar ik denk dat dagbladen nog heel veel jaren journalisten nodig hebben.”

Volgens Van de Griendt worden startende journalisten in tijden van crisis met dezelfde problemen als in andere sectoren geconfronteerd: “Een generatie heeft in de jaren tachtig, toen we ook zo’n crisis hadden, hard moeten knokken. In sommige organisaties kom je daardoor een lichting te kort, is mijn persoonlijke mening”, zegt de SvJ-directeur. Hij benadrukt dat journalistiek talent en niet leeftijd ook in crisistijden als het belangrijkste selectiecriterium moet blijven gelden.

Karstel van Windesheim denkt dat schrijven ook in de toekomst een van de belangrijkste pijlers van de journalistiek zal blijven. “Het lijkt misschien alsof er bij nieuwe media niet geschreven wordt, maar voor goed schrijvende journalisten is altijd wel werk. Je moet alleen meerdere media bedienen. Daarbij is de strikte scheiding met de commercie aan het verdwijnen.” Het is aan de startende journalisten zelf om zich te onderscheiden, vindt hij. “Ik zou jongeren aanraden: zorg voor oorspronkelijkheid en laat je tijdens je opleiding al zien. Experimenteer en onderscheid je van traditionele media. Als je leuke vormen vindt, ben je ook interessant voor de gevestigde media”, aldus Karstel. “Het vervelende is dat mensen alleen willen veranderen in tijden van crisis. Maar de noodzaak tot verandering is groot.”