Hoe saaitaai kunnen tv en radio zijn. Neem de gesprekken met de minister-president na afloop van de ministerraad. Presentatoren van dienst voelen sinds jaar en dag de dienstdoende premier beleefd aan de tand over enkele belangrijk geachte items. Vuurwerk leveren die samenspraken zelden op. Zeker niet in het geval van Jan Peter Balkenende. Dat gebrek aan spanning heeft te maken met de manier waarop de CDA-leider zijn interviewers en via hun tv-kijkers en radioluisteraars nogal eens om de tuin leidt.

Hoe dat zit? Op de site van het Ministerie van Algemene Zaken zijn de wekelijkse gesprekken met de premier woordelijk na te lezen. Wat blijkt uit het monitoren van die ‘notulen?’ Balkenende verkondigt geregeld privé opvattingen als waren het breed aanvaarde zekerheden. Zijn truc? Hij debiteert per uitzending tegelijk zó veel open deuren – waar weinig tegen in valt te brengen – dat je van goede huize moet komen om de eerste minister te betrappen zodra die weer eens een eigen oordeel als gemeengoed verpakt.

Dit ‘geheim’ van Balkenende zit ‘m vooral in het overmatige gebruik van het zinnetje het is natuurlijk (niet) zo dat of woorden van gelijke strekking. Met de nadruk op natuurlijk. De premier gebruikt dit ‘vulwoord’ gemiddeld vijf keer per uitzending, blijkt uit nalezing van zijn post ministerraad radio-interviews sinds begin dit jaar. Bij de vraaggesprekken op tv haalt de premier een soortgelijk gemiddelde.

Orale reflexen
De vraag is of Balkenende iemand kwaad doet met zijn stopwoord. Stopwoorden zijn immers ooit aangeleerde, ‘onschuldige’ orale reflexen. Ze vallen bovendien niet of nauwelijks op en er valt weinig tegen ze in te brengen. Trouwens: heeft zelfs een premier, gelijk wie dan ook, geen recht op een eigenaardige uitdrukking?

Toch is het bij Balkenende uitkijken geblazen. Want zijn natuurlijk is niet áltijd onschuldig. Zijn stopwoord heeft dan een zekere lading. De premier wil er iets mee uitdrukken. Autoriteit, alertheid en/of begrip meestal. Zo was hij de afgelopen maanden natuurlijk niet jaloers op de mediagenieke inauguratie van Obama, had hij natuurlijk kennis genomen van juridische verwikkelingen rond Geert Wilders en moet je mensen in economisch ongewisse tijden natuurlijk niet opzadelen met nog meer onzekerheden.

Onschuldig? Ja, in voornoemde gevallen. Toch dienen bij het natuurlijk van de premier de oren gespitst te zijn. Zeker de oren van journalisten. Neem het Irak-onderzoek of de hypotheekrenteaftrek. Natuurlijk had het parlement zich volgens Balkenende tot voor kort uitgesproken tegen zo’n onderzoek. En natuurlijk was vanuit het kabinet de keuze gemaakt om niet te tornen aan de hypotheekrenteaftrek. Hoezo natuurlijk? Waren geen alternatieven voorhanden? Balkenende mag eigen opvattingen hebben maar laat hem – zeker als premier – in kwesties als deze dat even gruwelijke als hautaine natuurlijk vermijden. Man en woord zijn dan irritant. Als er al geen sprake is van misleiding.

Gaza-strook
Ronduit ergerlijk was Balkenende´s natuurlijk ten aanzien van de strijd in de Gaza-strook tussen Hamas en Israël. Pieter Jan Hagens van de AVRO ondervroeg de premier hierover op tv. De premier sprak over een ´ontzettend moeilijk onderwerp´. Een ´weerbarstig onderwerp´ zelfs. Geen speld tussen te krijgen. Net zo min als er ook maar dát aan te merken viel op wat volgde: Het is natuurlijk de vrucht van een conflict dat al ontzettend lang duurt. En: het is natuurlijk zo dat de bevolking zucht onder dit conflict en onder het geweld. En: het is altijd verschrikkelijk wanneer kinderen in het geding zijn.

Babbeldebabbeldebabbel. De helft van de tijd zat er al weer op. Maar toen kwam het. De interviewer bracht te berde dat het geweld van Israël ten opzichte van dat van Hamas wellicht ´disproportioneel´ was. Hoeveel slachtoffers waren er niet aan Palestijnse zijde gevallen? Balkende draaide er om heen: Met alle respect, zo kom je natuurlijk nooit tot een beoordeling van de vraag of er sprake is van excessief geweld. Hagens probeerde het nog eens: U zegt, dat heeft niets te maken met het aantal slachtoffers? Waarop de premier weer: Je gaat natuurlijk niet turven, zo werkt dat niet. Ziedaar een proeve van Balkenende´s dialectiek. Hoezo natuurlijk niet turven? Waarom de slachtoffers in Gaza niet geteld? Terwijl wel precies wordt bijgehouden hoeveel Nederlanders in Afghanistan sneuvelen.

De premier zal het zó niet hebben bedoeld. Maar met zijn natuurlijk gaf hij zoals zo vaak wel te verstaan verdere discussie overbodig te achten. Want iedereen denkt er zo over, luidt in zulke gevallen de verborgen suggestie. Te vrezen valt dat zelfs journalisten zich door deze retorische truc nog lang om de tuin laten leiden. Tenzij voortaan letterlijk elk woord van de premier wordt gewogen. Zelfs diens stopwoord.