Het licht ging in januari 2009 uit voor vijf digitale themakanalen van de Publieke Omroep (PO) die horen bij het platform Nederland 4. Dier en Natuur, 3 voor 12, Nederland E, Geloven en Omega TV moesten verdwijnen, omdat volgens de PO de distributiekosten te hoog waren per themakanaal. Dit geld steekt men liever in programma’s en innovatie. Henk Hagoort, voorzitter van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Publieke Omroep, voegde hier aan toe dat de gesneuvelde kanalen hun programma’s kwijt konden bij andere themakanalen van Nederland 4.

De christelijke zenders Geloven en Omega TV hebben hard gestreden tegen dit besluit. Hoewel hun eigen kanalen het onderspit hebben moeten delven, zijn hun krachten nu gebundeld in Spirit 24. Van de andere kanalen hebben we sinds januari niets vernomen. Horen deze aanpassingen bij een ontwikkelingsfase of is dit het begin van het einde?

Meer keuzevrijheid
Rond 2004 zagen omroepen een grote toekomst voor de digitale themakanalen. Digitale televisie is van een goede kwaliteit en de kijker heeft behoefte aan keuzevrijheid. Voorheen was televisiekijkend Nederland afhankelijk van het aanbod aan programma’s op Nederland 1, 2 en 3. De themakanalen zijn een prachtige aanvulling op dit aanbod. Iemand die geïnteresseerd is in politiek hoeft sinds 2006 niet langer te wachten op NOVA/Den Haag Vandaag voor het laatste nieuws uit de Tweede Kamer. Diegene schakelt in op het digitale themakanaal Politiek 24 en kan live de vergaderingen en debatten uit Den Haag volgen.

Cultura
Een ander voorbeeld is Cultura, het themakanaal dat de toegangspoort wil zijn tot cultureel Nederland. Televisieprogramma’s als Boeken, Opium en Vrije Geluiden hebben geen ‘prime time’ plek in het uitzendschema van de Publieke Omroep. ’s Avonds na de klok van elf of op zondagmorgen moet de cultuurliefhebber de televisie afstemmen op NL 1, 2 of 3 om iets te zien. Met de komst van Cultura kan de kijker zeven dagen per week, vierentwintig uur per dag kijken naar programma’s die hem of haar interesseren. Er is voor ieder wat wils.

On-demand tijdperk
Ondanks deze mooie initiatieven zien ook de makers van de themakanalen nog geen heldere toekomst voor de themakanalen. Dit heeft alles te maken met de komst van het on-demand tijdperk. Uitgesteld tv kijken neemt een enorme vlucht. De website uitzendinggemist.nl is niet alleen via internet te raadplegen, maar ook via digitale televisie van UPC. Binnen de Publieke Omroep verwacht men dat de ontwikkeling van nieuwe technieken ervoor gaat zorgen dat kijkers in de toekomst geheel zelf bepalen wanneer ze iets zien.
Uit verkennend onderzoek in het buitenland van CFK/Intomart blijkt dat kijkers ongeveer veertig procent van hun tijd besteden aan uitgesteld kijken. In Amerika zou dit percentage al op zestig procent liggen. Als dit buitenlandse kijkgedrag een voorbode is voor het toekomstige kijkgedrag in Nederland, welke meerwaarde hebben de themakanalen dan nog? Als iedereen op elk moment zelf kan bepalen waar hij of zij naar kijkt, waar zijn de themakanalen dan nog voor nodig?

Gidsrol
Nu zijn de on-demand functies in Nederland nog onvoldoende ontwikkeld, maar omroepen zijn zich er degelijk van bewust dat initiatieven als uitzendinggemist.nl de toekomst hebben. Als het on-demand tijdperk volledig doorzet, dan zullen de digitale themakanalen in hun huidige vorm verdwijnen. Er zijn twee scenario’s: het worden live-kanalen of ze krijgen een gidsrol.
Uit meerdere onderzoeken blijkt dat mensen grote gebeurtenissen of evenementen graag live volgen. Bij belangrijke voetbalwedstrijden, natuurrampen of politiek wereldnieuws zitten mensen aan de buis gekluisterd. Dit willen ze niet on-demand drie dagen later terug zien, nee, ze willen kijken tijdens ‘the heat of the moment.’ Hier ligt een grote rol voor de themakanalen. Nederland 1, 2 en 3 kunnen bij het instorten van de Twin Towers live gaan en hun hele programmering laten varen, maar bij kleinere gebeurtenissen laten zendcoördinatoren dit niet toe. Een live nieuwskanaal kan dit gat opvullen.

Ook is er bij de PO het idee dat een kijker nooit geheel aan zijn lot overgelaten wil worden. Er zal altijd behoefte zijn aan sturing. Veel mensen kijken televisie om te ontspannen, dan willen ze niet te hard nadenken over onderwerpen, thema’s en programma’s. Het themakanaal zou de startplaats kunnen zijn voor de kijker. Hier krijgt de kijker allerlei programma’s aangeboden en met de knoppen van de afstandbediening kan de kijker een keuze maken. Het zal de gulden middenweg worden tussen on-demand en een lineaire programmering.

Artikel n.a.v. de scriptie: ‘Jongens denk aan ons: een empirisch onderzoek naar de vestiging van Nederland 4 binnen de Publieke Omroep.’ Auteur: Karin Bakker, MA Journalistiek en Media UvA 2009