Dat onze democratie zonder krant kan, lijkt dagelijks te worden bewezen. Horden krantloze Nederlanders gaan keurig stemmen, doorgaans met een omlijnd idee op wie en waarom dankzij radio, televisie, weblogs en stemwijzers. Provincies, waterschappen, het Europese parlement en de Eerste Kamer vervullen hun democratische rol zonder dat de dagbladjournalistiek ze meer dan een terloopse blik waardig keurt. Zelfs veel gemeenteraden doen in grote lijnen waartoe ze op aarde zijn terwijl geen verslaggever ze nog op de vingers kijkt.

Geen wonder dat de pleidooien voor de krantloze democratie oprukken. Buitengewoon interessant is het stuk dat Jack Shafer vorige week op Slate publiceerde. Shafer – zelf een verwoed krantenlezer – stelt dat de Amerikaanse democratie al volop functioneerde in een tijd dat er nog geen krant bestond. En wie de tegenwoordige krant analyseert, schrijft hij, telt daarin maar weinig artikelen die het democratische proces daadwerkelijk voeden. Als klap op de vuurpijl citeert hij onderzoek van Pew, waaruit blijkt dat een meerderheid van Amerikanen het inmiddels geen ramp voor de plaatselijke democratie meer vindt als de lokale krant zou stoppen.

Pover
Je moet Shafer en al die Amerikanen tot op grote hoogte gelijk geven, vooral omdat driekwart van de kranten zijn potentiele glansrol in de democratie niet waarmaakt. Shafer citeert de gerespecteerde PBS-journalist Bill Moyers, die schoon genoeg heeft van de ophemeling van kranten als hoeders der democratie. Te vaak is het omgekeerde waar, foetert hij, “ontnemen ze ons juist het zicht op de realiteit, of het nu de waarheid betreft over de rol van geld in de politiek, de sociale kosten van vrije handel, de groeiende ongelijkheid in de wereld, of de verwoestende gevolgen van milieu deregulering.”

Daarbij speelt een rol dat veel journalisten onvoldoende expertise in huis hebben om de kwesties die ze beschrijven werkelijk te doorgronden.

Maar Shafer loopt iets vooruit op de realiteit, heeft te eenzijdig oog voor feiten die zijn betoog versterken. Er zijn tenminste drie hardnekkige “krant-effecten” die zijn stelling nu nog weerspreken:

1. Kranten bevorderen de levendigheid van de democratie. Nieuw onderzoek aan Princeton University naar de effecten van het verdwijnen van de Cincinatti Post suggereert dat de plaatselijke democratie daar wel degelijk onder leed. In districten waar de Post de politieke situatie optimaal coverde, was het effect van de sluiting het duidelijkst. Zittende politici bleven er vaker aan de macht, minder mensen stelden zich kandidaat, minder kiezers togen naar de stembus. Televisie, radio en blogs, merkten de onderzoekers, bleven weinig aandacht aan de politiek schenken en zorgden zo voor onvoldoende tegenwicht.

Alleen in de allerkleinste districten, met niet meer dan enkele honderden inwoners, waren de effecten op de democratie afwezig. “Waar kandidaten en kiezers elkaars buren zijn”, concluderen de onderzoekers, “komen kiezers ook zonder krant wel aan hun nieuws.”
Eén onderzoek vormt nog geen sluitend bewijs, maar het geeft wel te denken.

2. Kranten praten volksvertegenwoordigers en beleidsmakers bij. Voor volksvertegenwoordigers, ambtenaren en andere beleidsmakers vormen kranten – meer dan radio, televisie, internet en weekbladen (die bovendien op hun beurt ook op het werk van kranten voortbouwen) – de “lifeline naar het echte leven”, om de uitdrukking van Jan Marijnissen te gebruiken. “Tijdens de vaak lange voorbereiding op een belangrijk Kamerdebat”, aldus Marijnissen, “worden door medewerkers alle relevante krantenberichten in een map opgeslagen: nieuws, achtergrondverhalen, commentaren, opiniestukken. Het Kamerlid bestudeert de inhoud van de map en de bijgeleverde briefing.” Een hoog percentage van Kamervragen komt ook uit krantenberichten voort.

Je zou kunnen tegenwerpen dat radio en tv die bijpraat-rol overnemen op het moment dat de krant er niet meer is, maar dat is een illusie. Tal van onderwerpen worden bij radio en tv als “te ingewikkeld” of “niet te visualiseren” genadeloos geschrapt. Vergelijk ook het aantal en type woorden van een actualiteitenreportage met die van een achtergrondartikel: een goed artikel heeft een hogere informatiedichtheid en doorgaans ook een hoger analytisch gehalte dan een audio/visuele reportage; bovendien speelt de behoefte om te entertainen er een minder ontregelende rol.

3. Kranten helpen ontsporingen in de democratie voorkomen. De Amerikaanse onderzoekster Alicia Adserà toonde aan dat steden met een hoger aantal kranten-per-inwoners minder last hebben van corruptie. Hoewel veel kranten hun actief-controlerende taak hebben verwaarloosd, kan niemand er onderuit dat ze passief een rol van betekenis spelen: van het “negatief in de krant komen” gaat nog altijd een afschrikwekkende werking uit. Weliswaar heeft de krant niet het alleenrecht op dat schandblok-effect, maar zelfs met radio, televisie, internet en weekbladen op hun allerbest, leidt sluiting van kranten tot een decimering van de kansen op exposure, en dus van die op bijsturing van de democratie. Bovendien geldt ook hier dat een groot aantal onderwerpen -denk aan ambtelijke processen of anonimiteit claimende personen – zich niet eenvoudig in beeld en/of geluid laat representeren.

Goedkope geurkaars
Het papieren, dagelijks verschijnende product “krant” kunnen we binnenkort missen. Er is geen man overboord als dagbladen zich, bij voorbeeld, omvormen tot papieren weekendpublicaties en gedurende de rest van de week via e-readers tot ons komen.

Maar zelfs als we erkennen dat met name veel regionale kranten en gratis dagbladen er alles aan gedaan hebben hun eigen rol in de democratie uit te kleden, moet je vaststellen dat dagbladen als animatoren en verzamelplaatsen van journalistiek werk nog onmisbaar zijn. Ze praten bij, voorkomen uitwassen, en bevorderen de doorstroming in de politiek.

Kranten als journalistieke organisaties zullen overleven als ze die rol in de democratie onverschrokkener uitvoeren dan ze nu doen. Dat betekent: expertise ontwikkelen, onderzoeksjournalistiek bedrijven, het eigen need-to-know gehalte uitbouwen in plaats van uithollen. Laten ze dat na, dan lijdt de democratie schade en flakkert de pers als een goedkope geurkaars naar het einde.