De Chinese persvrijheid was het afgelopen jaar veelvuldig in het nieuws. Er was veel kritiek op de vrijheid voor buitenlandse journalisten die in China werkten, maar ook op de positie van Chinese journalisten. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat de Chinese onderzoeksjournalistiek weliswaar kwetsbaar is, maar absoluut niet ten onder gaat.

Onderzoekers Jingrong Tong en Colin Sparks, van Liverpool Hope University en de University of Westminster, interviewden 71 Chinese journalisten in de periode 2004 tot 2007. Ook observeerden ze een half jaar lang de redacteuren op onderzoeksjournalistiek afdelingen van de Southern Metropolitan Daily in Guangzhou en de Dahe Daily in Zhengzhou. Zij publiceerden dit onderzoek in Journalism Studies van juni 2009. De abstract van het artikel is onder deze link te vinden.

Sinds een jaar of dertig heeft de onderzoeksjournalistiek zich in China ontwikkeld, met onder andere een groeiende (!) oplage van kranten tot gevolg. Langzaamaan veranderde de functie van journalisten om alleen maar de stem van de Communistische Partij te zijn. Hun beroep veranderde steeds meer in een beroep met een hoge sociale status. China Central Television (CCTV) begon met de eerste onderzoeksjournalistieke programma’s halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw. Kranten volgden. Neem de Dahe Daily: deze krant werd populair door het publiceren van verslagen over de publieke opinie en kritische rapporten, en door zijn sterke inzet voor de onderlaag van de bevolking. De onderzoeksjournalistiek heeft zich dus geïnstitutionaliseerd in de Chinese media.

Bedrijfsleven
Maar nu sinds een paar jaar de Chinese economie groeit en bloeit, zijn er meer restricties aan de onderzoeksjournalistiek gekomen. Een belangrijke reden daarvoor is de verschuiving van machten. De Chinese politiek is tegenwoordig nauw verwant met het bedrijfsleven, en aangezien nieuwsorganisaties vaak ook grote bedrijven met commerciële belangen zijn, zitten zij midden in dat net verweven. Aan de ene kant staan ze onder invloed van de overheid en aan de andere kant onder invloed van de inkomsten van grote adverteerders.

Onderzoeksjournalistiek wordt dan ook steeds meer bekeken vanuit de vraag of een stuk geld oplevert, of dat er juist verlies op gedraaid zal worden. Een kritisch artikel over een bedrijf kan namelijk flink wat advertentiegeld schelen.

Een andere verschuiving van machten is dat de centrale regering niet meer alle media in handen heeft. De macht heeft zich verspreid over lokale overheden van provincies en steden. Dit heeft positieve en negatieve gevolgen. De lokale overheden willen de macht van journalisten zoveel mogelijk inperken, uit angst dat misstanden of corrupte acties uit de regio bekend worden. De centrale overheid stimuleert onderzoeksjournalistiek juist meer, om achter die corruptie van lokale overheden te komen.

De onderzoeksjournalistiek bevindt zich dus in een lastig parket. Enerzijds is het nauw verweven in de Chinese journalistiek en anderzijds staat het onder economische en politieke druk. Binnen nieuwsorganisaties wordt er constant gesteggeld om deze punten af te wegen. Sommige media kiezen voor de politiek en economie, met als gevolg dat goede journalisten weglopen. Andere media kiezen meer voor een compromis. Met als gevolg dat journalisten minder loyaal zijn naar het medium waar ze voor werken. Journalisten bij de Southern Metropolitan Daily vinden niet dat zij specifiek bij die krant horen, het gaat hen om hun eigen idealen, en die zouden ze bijvoorbeeld net zo goed bij een andere krant kunnen nastreven, mits ze daar vrijer te werk kunnen gaan.

Zelfcensuur
Nieuwsmedia ontwikkelen steeds nieuwe tactieken om hun werk toch zo goed mogelijk te kunnen uitvoeren. Een belangrijke rol speelt het internet hierbij. Er zijn veel Chinezen actief op online communities. Daar is dan ook veel nieuws en opinie te vinden. 80% van de artikelen in de Southern Metropolitan Daily heeft internet als primaire bron. Een ander voorbeeld is dat deze krant een column heeft, genaamd ‘Web Eye’. Hierin verschijnen onderwerpen die actueel zijn op het internet. Op deze manier kan de krant nieuws publiceren of discussies aanzwengelen zonder veel kans op kritiek van politieke of economische machten, omdat het immers niet echt de mening van journalisten verwoordt, maar die van burgers.

Journalisten passen ook een lichte vorm van zelfcensuur toe. Zo schrijven ze niet over de corrupte acties van één bepaald machtig persoon, maar beschrijven ze meer het achterliggende verhaal.

Ook begeleiden eindredacteuren journalisten bij het schrijven, zodat het resultaat niet voor vervolging vatbaar is. “Het weigeren van politiek gevoelige onderwerpen is niet ons beleid. Integendeel, maar we proberen het artikel te presenteren op een manier waarmee de politieke gevoeligheid kan worden geminimaliseerd”, aldus de eindredacteur van de Chinese krant de Southern Metropolitan Daily.