Internet is bezig de traditionele media op te slokken: steeds meer Nederlanders luisteren naar de radio en bekijken tv-uitzendingen via internet. Meer dan de helft van de internetters doet dat inmiddels. Dat is meer dan een verdubbeling sinds 2005. Dit geldt vooral voor jongeren tot 25 jaar, daar is het percentage ruim 70%. Bij mensen boven 25 jaar zijn internetradio en –televisie ongeveer even populair als online kranten. Dit blijkt uit CBS-cijfers over 2008. Deskundigen verwachten, dat internet de komende jaren in rap tempo andere media zal opslokken.

Over die veranderingen gaat Mediamores, het nieuwe boek van Henk Blanken. Onze cultuur wordt steeds meer een digitale cultuur en onze maatschappij een netwerksamenleving. Wat betekent dat voor burgers individueel en voor de samenleving als geheel? En welke invloed heeft die digitale cultuur op de journalistiek? En op de ethiek van journalisten?

Seks in fietsenkelder
Het klassieke auteursrecht bijvoorbeeld valt nauwelijks meer te handhaven. Blanken spreekt van een ‘achterhoedegevecht’. Het kopiëren van content is zo vanzelfsprekend geworden, dat velen niet eens meer weten, dat dat eigenlijk niet zo maar mag: wat op internet staat is toch van iedereen? Waarom zou je een artikel uit de krant niet op je weblog mogen zetten wanneer die krant dat zelf via RSS-feeds gratis aan iedereen ter beschikking stelt?

Die verschuiving is ook te zien op het terrein van de privacybescherming. Wanneer mensen de meest persoonlijke en intieme informatie op sites als Hyves zetten en wanneer de overheid door middel van het koppelen van databestanden persoonlijke dossiers van individuele burgers maakt, waar ligt dan de grens tussen publiek en privé-domein? Wanneer is er sprake van ‘digital doorstepping’? Mogen journalisten voor hun verslaggeving gebruik maken van blogs en profielpagina’s van burgers die bijvoorbeeld betrokken zijn bij dramatische gebeurtenissen? De klassieke media gebruiken nu al roddelsites en hypes om sappige affaires te kunnen publiceren. Zo was er de affaire-Depla in Nijmegen (wethouder heeft seks met raadslid in fietsenkelder onder stadhuis),

Bestaat er een schemergebied (het ‘collectieve domein’) tussen particulier en openbaar? Als dat zo is, is de verleiding groot om je daar anoniem of onder schuilnaam te begeven. Daarmee is een ander thema genoemd: het recht op anonimiteit en anoniem reageren.

Geschiedvervalsing
Wanneer iedereen teksten en beelden op zijn weblog kan zetten en zo journalistieke activiteiten kan ontplooien, kan iedereen zich dan ook beroepen op journalistieke privileges, variërend van perskaart tot het recht om bronnen te beschermen?

Ben je als journalist verantwoordelijk voor een link en voor de informatie waarnaar een link verwijst? Is morele verantwoordelijkheid een andere dan juridische? Hier blijft de schrijver steken in de vraag of een link naar onrechtmatige informatie zelf ook onrechtmatig is. En hoe zit het dan met een link naar moreel verwerpelijke informatie, bijvoorbeeld een pornosite of een site met suicide-adviezen? Beide vragen deden zich enkele jaren geleden voor bij de Volkskrant. Het had voor de hand gelegen om in een boek dat ook over de journalistieke ethiek gaat, de morele kant van linken te bespreken.

Een andere interessante kwestie is het digitaal archiveren van journalistieke producten als interviews. De Raad voor de Journalistiek vroeg Blanken een advies te schrijven. Dit advies komt eveneens in zijn boek aan de orde. Wat moeten kranten met mensen die niet meer lastig gevallen willen worden met hun verleden? Teksten verwijderen? Als dat niet de weg is vanwege de integriteit van archieven (‘geschiedvervalsing’), is dan het verzoek om een naam te verwijderen wel bespreekbaar?

Journalistieke code
Veel aandacht is er ook voor de journalistieke code die in 2008 werd aangenomen door het Genootschap van Hoofdredacteuren. Een werkgroep, waarvan ook de schrijver van dit stuk deel uitmaakte, stelde als reactie op de Leidraad van de Raad voor de Journalistiek een nieuwe code op die wél aandacht besteedde aan nieuwe morele kwestie die worden opgeroepen door de nieuwe media. “Ook als sommige oude media langzaam wegkwijnen, blijft kwaliteitsjournalistiek van grote betekenis, en misschien wel onmisbaar, voor het maatschappelijk debat en het goed functioneren van een democratie. Wat kwaliteit is, moet steeds opnieuw worden gedefinieerd. Een code helpt daarbij.” Een code kan bovendien helpen het vertrouwen in de pers te herstellen. Daarvoor is nodig dat journalisten zich verantwoorden jegens de samenleving.

Zelfregulering zou niet langer een zaak van de beroepsgroep moeten zijn, maar van elke journalist afzonderlijk. De verantwoordelijkheid voor producten berust niet langer bij een redactie, maar bij een individu. Dat kan een klassieke journalist zijn, maar ook een blogger. Bij de beoordeling van wat journalistiek is en wat niet, moeten we volgens Blanken veel meer kijken naar het product dan naar de producent. Journalistiek is een daad.

Daaruit volgt ook, dat het journalistieke product doorslaggevend moet zijn bij de vraag of de maker ervan zich met succes kan beroepen op het verschoningsrecht. Het is niet de vraag of een journalist deugt of niet, maar “of zijn product ‘kwaliteit’ heeft en zodanig van belang is voor de maatschappij, dat dat product – niet de journalist – beschermd moet worden tegen justitie of opdringerige advocaten van particulier belang”. Dus is een wettelijk vastgelegd verschoningsrecht voor journalisten volgens Blanken onverstandig.

Het is niet zo interessant af te bakenen wie zich wel en niet journalist mag noemen. Veel interessanter is de vraag hoe de journalistieke werkzaamheid kan blijven bijdragen aan het publieke debat en welke rechten en plichten dat met zich meebrengt. Dat publieke debat wordt bedreigd doordat iedereen luidkeels roept wat hem of haar goeddunkt, maar niemand meer naar elkaar luistert. Vrijheid van meningsuiting is aan inflatie onderhevig: hoe meer je ervan hebt, hoe minder het voorstelt. Door wat wel de balkanisering van internet genoemd wordt, vindt het vrije debat nauwelijks nog plaats. Hoeveel waarde heeft vrijheid van meningsuiting nog als er niemand luistert? Betekent vrijheid van meningsuiting dat elke blogger van de Volkskrant de ruimte moet krijgen om daar een digitaal dagboek bij te houden? Ook wanneer het gaat om xenofobe opvattingen of om het gedachtegoed van de pedopartij?

Joran van der Sloot
Mediamores is een vlot geschreven, prettig leesbaar boek over belangrijke kwesties in de digitale cultuur. Het pretendeert ook een boek vol ‘tegendraadse opvattingen’ te zijn, maar die pretentie wordt maar ten dele waargemaakt. Blanken doet dat wel waar hij bepleit om journalistiek niet langer te zien als een beroepsgroep, een verzameling mensen, maar als een handeling. In plaats van het debat aan te jagen met prikkelende stellingen en controversiële opvattingen, weidt hij eindeloos uit over oude zaken: het Medialogica-debat, de journalistieke daden van Peter R. de Vries, vooral de zaak-Joran van der Sloot, de ‘martelaffaire’ van de Volkskrant en de embargoperikelen van de laatste jaren. Desondanks bevat Mediamores meer dan voldoende stof tot overpeinzing voor journalisten, in beginsel dus voor iedereen.

Henk Blanken, Mediamores. Over digitale cultuur, bloggende burgers en journalistieke ethiek, Amsterdam: Atlas 2009. ISBN 978-90-450-1172.