Vrijwel alle kranten zijn druk doende met de vraag hoe ze hun inhoud digitaal het beste kunnen presenteren. Voorbeelden hiervan zijn de NRC met de iLiad e-reader, de Telegraaf-applicatie voor de iPhone en de New York Times met zijn Times Reader. Voor al dit type nieuwe toepassingen is het van groot belang dat de beoogde lezers er de toegevoegde waarde van inzien en er bijna intuïtief mee uit de voeten kunnen. Daarom behoren ze eigenlijk vanaf het begin bij het ontwerpproces betrokken te worden. Dat gebeurt zelden. Soms wordt er aan het eind van de rit een snelle gebruiksvriendelijkheidstest ingelast, maar doorgaans worden lezers in het geheel niet geraadpleegd. Niet verstandig, want de kans op succes wordt er niet groter door. Nieuwsconsumenten geven al tijden aan dat informatie op maat en moment verstrekt dient te worden, of anders in toenemende mate zal worden genegeerd.

In het zojuist afgeronde MePaper onderzoeksproject stond de toekomstige lezer/gebruiker wel centraal. Bij de start werd een oproep geplaatst in de deelnemende kranten. Lezers konden zich opgeven voor het lezerspanel. Er kwamen meer dan 800 reacties. Proeflezers werden volgens geselecteerd aan de hand van een aantal criteria: leeftijd, scores op vragen over technologie en mediagebruik. Uiteindelijk hebben zo’n 55 lezers structureel deelgenomen aan het MePaper-project, waarvan 20 lezers in een vast panel. Daarnaast werden voor elke ronde van de diverse gebruikersonderzoeken ook eenmalig nieuwe deelnemers gevraagd.

Mobile electronic personalised newspapers
Het zojuist afgeronde MePaper-project concentreerde zich op het ontwikkelen van journalistieke formats voor mobiel lezen met nieuwe technologie, zowel e-readers als netbooks. Met financiële steun van het Stimuleringsfonds voor de Pers hebben vier kranten (Financieele Dagblad, SP!TS, Eindhovens Dagblad en Barneveldse Krant) en twee kennisinstellingen (EC/DC en IBBT) een aantal prototypen voor mobiele content ontwikkeld en met behulp van lezerspanels op relevantie getoetst. Het project zal de komende jaren worden voortgezet, nu met een breder perspectief: naast journalistieke formats ook aandacht voor strategische visies en digitale verdienmodellen. Voor meer informatie: a.eyck@hszuyd.nl

Het lezersperspectief is op drie manieren bron geweest voor de ontwerpactiviteiten:

• dagboekstudie: deelnemers hielden een week lang dagelijks hun nieuwsgewoontes bij in een dagboek. Daarna volgde een afsluitend interview. Op deze manier kon in kaart worden gebracht op welke manier mensen op dit moment hun nieuws consumeren en welke aspecten zij als positief of juist negatief beoordelen bij verschillende media. Hierbij werd met name gekeken naar krant- en internetgebruik. Op basis hiervan werden de eerste ‘user requirements’ (eisen waaraan prototypen dienden te voldoen) vastgesteld.
• focusgroepen: hierin maakten panelleden kennis met de iLiad e-reader en een tweetal kranten hierop (de NRC en de Shanghai Daily). Daarnaast werd ook de NY Times Reader op een tablet-PC getoond. Hierop volgden discussies over de positieve en negatieve punten van de getoonde mobiele nieuwsvoorzieningen en ook over de voorwaarden waaraan dit soort digitale content moet voldoen. Tenslotte werden enige scenario’s (fictieve gebruikssituaties) gepresenteerd waarbij personalisering van het nieuws centraal stond. Vanuit deze focusgroepen werden lessen getrokken met betrekking tot navigatie en lay-out voor e-readers. Deze uitkomsten werden meegenomen bij de bouw van prototypen.
• evalueren van prototypen, user tests: in de laatste stap van het designproces werden in een labomgeving prototypen van zowel de ‘Krant van Morgen’ als de ‘Krant van Overmorgen’ (zie kader) aan mensen getoond. Deelnemers namen het nieuws tot zich op de manier zoals ze dat normaal gesproken in hun leef- of woonomgeving ook zouden doen. Daarbij werd hun gedrag op video geregistreerd, vertelden zij hardop hun gedachten (‘thinking aloud’), werd hun surfgedrag geregistreerd (logfiles) en beoordeelde een coach de algehele omgang met de aangereikte content.

Wat lezers vertellen
De dagboekstudie liet zien dat er op het gebied van kranten- en internetgebruik globaal drie groepen gebruikers zijn:

1. krantenlezers: lezen elke dag geruime tijd de krant en zien vrijwel nooit of af en toe op internet wat nieuws.
2. media mixers: deze groep kan onderverdeeld worden in twee subgroepen. waarvan één groep vrijwel elke dag de krant leest en regelmatig het nieuws op internet ziet. In de tweede subgroep zitten de echte nieuwsfreaks die meerdere kranten lezen, een paar keer per dag op internet kijken en dit ook regelmatig mobiel doen. Zij zijn vaak boven de 50.
3. internetters: zij kijken een paar keer per dag op internet en lezen zeker niet dagelijks de krant of vaak zelfs helemaal niet. Kijken wel door een gratis krant. Sommigen maken gebruik van mobiel internet om het nieuws te zien, en dan meestal als pauzemoment. Ze zijn relatief jong.

Met name de groepen 1 en 3 zijn meer verknocht aan een specifiek medium en hebben daardoor ook uitgesproken voorkeuren met betrekking tot hun nieuwsvoorziening. Groep 1 wil graag de krant behouden zoals hij nu is, waarbij met name de sturende rol van de redactie, de achtergrondartikelen en het lezen van papier belangrijk zijn. Het merendeel van de mensen uit groep 3 is niet zo geïnteresseerd in nieuws. Zij willen op de hoogte zijn van de laatste ontwikkelingen, maar zoeken hier niet zo veel diepgang bij. Als ze op de hoogte zijn van de grote lijnen is dat voldoende. Ze hebben dan ook behoefte aan snelle overzichten van een groot aantal nieuwsitems, waaruit ze zelf wel een selectie maken.

De mensen in groep 2 zien de voordelen van nieuws via zowel internet als de krant. Daarbij valt op dat ook veel ouderen gebruik maken van nieuws via internet, met name bij de zware gebruikers van nieuws. Zij hebben de hele dag door behoefte aan updates, dus ook als ze onderweg zijn. Daarbij is het van belang dat het nieuws snel getoond wordt, maar ook toegankelijk en correct is. Daarnaast heeft deze groep behoefte aan achtergrondinformatie. Met name op internet wordt deze gemist of kost het teveel moeite om het te zoeken. Dit laatste geldt ook voor de minder extreme nieuwsconsumenten.

Voor beide ontwerprichtingen binnen MePaper, de Krant van Morgen en de Krant van Overmorgen, wordt hieronder beschreven wat de belangrijkste bevindingen zijn uit het gebruikersonderzoek.

Krant van morgen
Met name jongeren uit testgroep 3 zijn niet geïnteresseerd in het lezen van het nieuws op e-readers. Voor hen zijn de mogelijkheden van het apparaat te beperkt in vergelijking met bijvoorbeeld de netbooks, smart phones of game consoles. Ouderen daarentegen zijn zeker geïnteresseerd in het nieuws op een e-ink reader, met name omdat het mogelijk is om de lettergrootte aan te passen en vanwege de prettige leesbaarheid in vergelijking met een computerscherm.

In het onderzoek naar het meest geschikte ontwerp voor de e-reader lag de nadruk op lay-out, navigatiegemak, het presenteren van achtergrondinformatie en de mogelijkheden tot personalisering van de content. Het werd al snel duidelijk dat mensen ook op e-readers een aantrekkelijke lay-out willen zien. Dit betekent niet alleen tekst tonen (pagina’s laten vollopen), maar ook een mooie, transparante opmaak en afbeeldingen erbij. Als dit niet gebeurt trek je met een e-reader alleen lezers die de krant van voor naar achter uitpluizen, een kleine minderheidsgroep. Daarnaast werd duidelijk dat een lay-out met daarop voornamelijk koppen met name bij groep 3 (internetters) in de smaak viel, maar dat het voor mensen die regelmatig de krant lezen ook van belang is dat er duiding op met name de voorpagina wordt gebracht en dat daar ook al direct iets te lezen valt.

Het scherm van een e-reader is een stuk kleiner dan het oppervlak van de papieren krant. Lezers behouden echter graag overzicht. Daarom is het belangrijk dat mensen steeds weten waar ze zijn en ook eenvoudig naar een ander stuk van de krant kunnen gaan. Dit kan op een aantal manieren worden bereikt. In het prototype hebben de verschillende katernen een eigen overzichtspagina. Daarnaast kun je vanuit een artikel altijd direct door naar een volgend artikel van dat katern en wordt er ook aangegeven in welk katern een bepaald artikel staat.

Het geven van extra artikelen binnen de ‘krant’ wordt door mensen wel gewaardeerd, alleen moet dit alles niet teveel worden, anders voelt men zich overladen met een niet te behappen hoeveelheid informatie. Daarnaast moet het duidelijk zijn of informatie basaal of extra is.

Er zijn nog een aantal aanvullende voorwaarden waaraan moet worden voldaan, alvorens mensen gebruik willen maken van nieuws op een e-reader:

• het binnenhalen van de krant moet eenvoudig zijn, daar zijn lezers op dit moment wel huiverig voor (en niet tevreden over);
• artikelen moeten verstuurd (met anderen gedeeld) en gearchiveerd (voor uitgesteld lezen) kunnen worden;
• er moet meer content beschikbaar zijn dan alleen de krant. Multifunctioneel gebruik voor allerlei soorten informatie dus;
• het vergroten/verkleinen van het lettertype moet eenvoudig gaan

Op een aantal punten in het prototype was het mogelijk om de Krant van Morgen te personaliseren. Zo kon ervoor gekozen worden om zelf te bepalen uit welke katern(-en) de artikelen kwamen die op de voorpagina stonden. Daarnaast kon ook de lay-out worden aangepast. Ook werd er voorgesteld aan proefpersonen dat er geregistreerd zou worden welke artikelen wel of niet gelezen zijn. Op basis hiervan zou de voorpagina worden samengesteld. Tenslotte kon een regio (van herkomst, van verblijf) worden ingesteld. Uit de gebruikerstesten bleek dat personalisering voor de Krant van Morgen niet zo van belang is; met name wat de redactie belangrijk vindt en prominent plaatst wordt gewaardeerd. Wel zien mensen het verkrijgen van lokaal nieuws als een gewenste toevoeging, waarbij sommige gebruikers vanuit speciale wensen zelf deze locatie willen kunnen instellen. Bovendien zouden ze het ideaal vinden als ze katernen / onderdelen van verschillende kranten gecombineerd kunnen ontvangen, zoals bijvoorbeeld het regionieuws van het Eindhovens Dagblad, het algemeen katern van de NRC en de beursinformatie van het FD.

Uiteindelijk kun je concluderen dat de Krant van Morgen een hybride oplossing is, een publicatie tussen de klassieke papieren krant en het concept van elektronisch nieuws. Deze oplossing is vooral interessant voor degenen die de voordelen van een continue ververst nieuwsproduct waarderen dat over de hele wereld beschikbaar is en waarbij de filosofie en inhoud van het papieren product behouden zijn.

Krant van Overmorgen
Op dit moment is het zo dat jongeren die weinig kranten lezen wel tevreden zijn met de nieuwsvoorziening via internet. Zij zijn vooral op zoek naar een overzicht met een groot aantal nieuwsitems met daarop het allerlaatste nieuws. Mensen die op dit moment regelmatig de krant lezen missen op internet vaak de achtergronden, moeten daarvoor te lang zoeken, en missen ook de duiding die een krant wel biedt. Met de Krant van Overmorgen is getracht, op dit verwachtingspatroon in te spelen. Vooral inzichtelijke navigatie, gebruiksvriendelijke lay-out en de optie van personalisering stonden hierbij centraal. Hoewel ook het bieden van achtergrondinformatie een belangrijke dimensie is bij online nieuws wordt dit aspect verder uitgewerkt in het vervolgtraject op MePaper.

Bij de Krant van Overmorgen werden enige prototypen ontwikkeld die snel een goed overzicht moesten geven van de actualiteit. Daarbij kwam duidelijk naar voren dat sommige ontwerpideeën die voortkwamen uit een journalistieke benadering weinig waarde hadden voor de ‘normale’ nieuwsconsument. Een voorbeeld hiervan is de indeling langs tijdslijnen (publicatiemoment). Journalisten vonden dit een mooi concept voor nieuwspresentatie. Voor de proeflezers echter had dit ontwerp geen toegevoegde waarde.

Uiteindelijk is een prototype gemaakt met daarop een viertal tabbladen voor een persoonlijke selectie van nieuws: mijn nieuws (eigen interessesfeer), mijn vrienden, meest gelezen en redactie. Elk tabblad bevat een aantal ‘nieuwsrollen’ waarin het laatste nieuws per categorie getoond wordt. Op het tabblad ‘mijn nieuws’ (zie afbeelding) kunnen mensen een aantal zaken personaliseren: welke nieuwsrollen ze willen zien op de openingspagina (door het team omschreven als de digitale deurmat), of het nieuws uit de regio moet komen of juist van verder weg en verder of men alleen het nieuws wil scannen dan wel in detail vernemen. Ook kunnen lezers een aantal ‘widgets’ instellen, zoals het weer, de koersen en Twitter tweets. ‘Mijn nieuws’ werd sterk gewaardeerd door de lezers. Hier is dus duidelijk een verschil zichtbaar met de Krant van Morgen. Bij de Krant van Overmorgen hebben mensen vooral behoefte aan nieuws dat aansluit bij hun interesses en situatie waarin ze lezen, en digitaal gebracht nieuws geeft daartoe allerlei interessante mogelijkheden.

Deze voorkeur neemt niet weg dat bij de Krant van Overmorgen proeflezers evenzeer waardeerden dat er ook een tabblad ‘redactie’ was. Hier wil men op terug kunnen vallen. Het tabblad van ‘mijn vrienden’ werd als minder belangrijk ervaren. Echter, voor de krant is het misschien wel een mogelijkheid om hier iets mee te doen, bijvoorbeeld door samenwerking met netwerksites als Hyves, Facebook en LinkedIn. De New York Times is hier al mee begonnen.

Sommige personaliseringsopties die hier genoemd worden zijn al op andere sites te vinden, bijvoorbeeld iGoogle (het aanbrengen van widgets). Toch zijn dit zaken die ook voor een krantensite van belang kunnen zijn. Wat verder naar voren kwam is dat mensen het prettig zouden vinden als een krantensite ook naar bronnen linkt die buiten het domein van de krant vallen. Mensen zien de krantentitel als betrouwbaar en hebben er dan ook vertrouwen in dat wanneer een bron door de redactie geselecteerd is, deze betrouwbaar en bruikbaar zal zijn. Voor hen wordt op deze manier efficiënter surfen mogelijk en zij zullen dan na gebruik van de externe bron ook weer terugkeren naar de krantensite.

Twee prototypen
In het MePaper-project stond het ontwikkelen van formats voor mobiel digitaal nieuws centraal. Hierbij zijn al doende twee ontwerplijnen ontstaan: de Krant van Morgen en de Krant van Overmorgen. De ‘Krant van Morgen’ is geschikt voor e-readers, een op e-ink technologie gebaseerd apparaat, gekenmerkt door goede leesbaarheid, zelfs in het felle zonlicht. E-readers zijn digitaal en behouden niet de ‘feel’ maar wel de ‘look’ van het gedrukte papier. Bij de ‘Krant van Overmorgen’ ligt de nadruk op een totaal nieuw ontwerp, met innovatieve schrijf- en lay-outprincipes. Dit ontwerp wordt gepresenteerd op een netbook, een lichtgewicht laptop die meer mogelijkheden biedt op het gebied van interactiviteit en multimedia dan de e-ink apparaten. Vanaf juli 2009 zijn de prototypen interactief te raadplegen op www.dailydigitaldesign.com.

Het dient benadrukt dat MePaper prototypes heeft ontwikkeld die aantonen dat meer mogelijk is dan het simpelweg online brengen van bestaande content, en ook dat dit door nieuwsconsumenten wordt verwacht of zelfs geëist. Voor invoering in de praktijk zijn nog wat hordes te nemen, zoals koppeling aan betaalmodellen en ook het elektronisch aanbieden van commerciële content, de advertenties. Dit was echter niet de opzet van MePaper, waarin voornamelijk is gekeken naar journalistieke formats en de reacties van lezers daarop. In het vervolgproject MePaper3D (Designing the Daily Digital) zijn verdienmodellen en ‘interactive advertising’ wel zwaartepunten van onderzoek.