Met het overlijden van Michaël Zeeman (12 sept.1958-27 juli 2009) is vroegtijdig een einde gekomen aan het turbulente leven van een van de meest markante figuren uit de Nederlandse journalistiek van de laatste decennia. Als criticus, journalist, dichter, redenaar, en discussieleider speelde hij twintig jaar lang een hoofdrol op het podium van het openbare culturele leven: aanvankelijk als stafmedewerker van de Rotterdamse Kunststichting en recensent van NRC Handelsblad, vanaf 1991 als redacteur van de Volkskrant en presentator bij de VPRO, en sinds 2002 als correspondent voor die krant in Rome – een standplaats van waaruit hij zich overigens met dezelfde energie bleef bezig houden met het culturele leven in Nederland.

Zijn bekendheid bij een groter publiek – buiten de krantenlezers – verwierf hij vooral door het televisieprogramma ‘Zeeman met boeken‘, waarin hij zeven jaar lang, vanaf 1995, met een wisselend gezelschap van critici nieuw werk van belangrijke binnenlandse en buitenlandse schrijvers besprak.

Grote gebaren en brede verbanden
Markant was Zeeman door zijn verschijning, zijn optreden en zijn niet-aflatende productie. Groot – dat is het passende adjectief: een boom van een man, die ook groot en groots dacht, een man van grote gebaren en brede verbanden, een obsessieve verzamelaar en eigenaar van een gigantische particuliere bibliotheek, een man ook die wilde imponeren, altijd bezig met nieuwe projecten en vol plannen. Een enorme productie was daarvan het resultaat, werk dat een breed terrein van kunst en cultuur, geschiedenis, filosofie en politiek bestreek. Zijn perspectief was in toenemende mate Europees, waarbij hij als Romeins correspondent en passent de actuele ontwikkelingen in Italië meenam.

Bij zijn niet aflatende activiteiten liep Zeeman zichzelf – en anderen – soms voorbij, al bewees hij meer dan eens ook oog te kunnen hebben voor het kleine: zo nam hij zijn docentschap Kritiek aan de Universiteit van Amsterdam (1991-2002) buitengewoon serieus en schroomde hij niet om studenten die hun proefartikel niet op tijd hadden afgeleverd, na het verstrijken van de deadline om middernacht te bellen om te vragen waar het stuk bleef – onder de mededeling: “je hebt nog 9 uur voordat het college begint”.

Waarheid en verdichting
Zeeman was niet onomstreden. Het lijkt er zelfs op dat iedereen die met hem te maken kreeg, vroeg of laat gedwongen werd te kiezen: je was vóór, of je was tegen hem. Of hij daar onder leed, was niet altijd duidelijk – want ook de pose was hem niet vreemd. In de verhalen over zijn dagen in de gevangenis, op beschuldiging van grootschalige boekendiefstal bij zijn voormalige werkgever, de Leeuwardense boekhandel De Tille in de jaren tachtig, maar ook andere enerverende episodes uit zijn privé-leven, waren waarheid en verdichting niet meer van elkaar te scheiden – en ook dat leek hem te passen, als een volbloed romanticus, als een eigentijdse Conrad Busken Huet, de grondlegger van de Nederlandse cultuurjournalistiek uit de negentiende eeuw