De webdocumentaire: aquarium en mozaïek

609-zwartHet internet is een intrigerende omgeving voor een documentairemaker. Niet alleen als platform voor ‘gewone’ films: het medium biedt een groot arsenaal aan multimediagereedschap én de mogelijkheid van interactie met de kijker.

“Wilt u begraven worden of gecremeerd?” Met deze vraag begint de webdocumentaire Thanatorama, een zoektocht naar wat er gebeurt als je dood bent, met je lichaam, hier op aarde. Het is een persoonlijke reis: de kijker wordt voor keuzes gesteld, en bepaalt zelf hoe het verhaal verder loopt. “Kijkers worden persoonlijk aangesproken en hebben een één-op-één ervaring met de documentaire”, zegt Caspar Sonnen. Voor het nieuwe mediaprogramma van IDFA selecteert Sonnen webdocumentaires, een genre dat zich snel ontwikkelt en de rol van maker en publiek op zijn kop kan zetten.

Ruim genomen kan elke ‘creatieve behandeling van de werkelijkheid’ gelden als documentaire. Tot nog toe waren de subgenres en hun middelen helder te definiëren: stilstaande beelden voor de documentaire fotografie, audiovisueel materiaal voor de televisiedocumentaire en audiomateriaal voor de radiodocumentaire. Op het web vervagen die grenzen: makers kunnen kiezen uit allerlei soorten materiaal en kunnen daarvan een geheel eigen mix maken. Daarmee lijkt het gebruikte materiaal niet langer de bepalende factor, en waar vroeger het platform (radio, televisie) ook de vorm dicteerde is dat bij het web niet langer het geval.

Vertellers
De moderne webdocumentaire is een documentaire die het web niet alleen als platform gebruikt, maar ook gebruik maakt van de mogelijkheden van het web als medium. Documentairemakers zijn welbeschouwd vertellers, die de middelen gebruiken die hen ten dienste staan. Op het web zijn die middelen gevarieerd en talrijk. Niet alleen kunnen makers kiezen uit video, foto, geluid, tekst, infographics en animatie; ze hebben ook de mogelijkheid om (via hyperlinks en interactiviteit) een totaal andere structuur dan de traditionele lineaire aan hun documentaire te geven. De webdocumentaire beslaat, kortom, de gehele site; de interface bepaalt de structuur (in traditionele termen: de verhaallijn) van de documentaire en is daarmee onderdeel van de documentaire.

In de webdocumentaire is de scheidslijn tussen maker en gebruiker veel minder duidelijk dan vroeger. Hoewel de maker nog steeds de wereld creëert waar de gebruiker in kan ronddolen, geeft hij het lineaire narratief en de betekenisgeving voor een groot deel uit handen. De kijker kan reizen door het verhaal via clusters van informatie; de informatie-architectuur geeft de kijkers aanwijzingen over de volgorde die ze in de webdocumentaire zouden kunnen kiezen, maar meer ook niet. Het wordt de geheel eigen keuze van de kijkers om in de hoekjes en laadjes van het project te snuffelen, op zoek naar de componenten van het verhaal dat hen het meest interesseert.

Structuren
Op het web kan de maker zijn materiaal op een andere manier ordenen, wat heel andere vertelstructuren tot gevolg heeft. Zo gebruiken veel webdocumentaires een mozaïekstructuur, waarin verschillende verhalen over hetzelfde thema verzameld zijn.
Een voorbeeld hiervan is de website Andaman Rising, met verhalen en foto’s over bewoners rond de Andamanzee, die in 2006 door de tsunami werden getroffen. De site toont op de beginpagina een mozaïek aan foto’s, die allemaal doorverwijzen naar een ander verhaal. De kijker wordt in het diepe gegooid en kan uren ronddolen in een soort ‘aquarium’, zoals Carolyn Handler Miller, auteur van het boek Digital Storytelling dit soort projecten noemt. De maker heeft een wereld gecreëerd waarin de kijker vrij is om te bepalen wat hij ziet en in welke volgorde.

In sommige van die werelden zit een spelelement verwerkt, zoals in Journey To The End of Coal, waarbij de kijker in de huid van een journalist kruipt die informatie over de arbeidsomstandigheden in Chinese kolenmijnen wil verzamelen. Het is erg lastig dingen te weten te komen en alle paden leiden terug naar het kantoor van de directeur, die de gebruiker keer op keer verzekert dat er netjes voor de arbeiders gezorgd wordt en ongelukken zelden voorkomen, alvorens hem op de trein terug naar Beijing te zetten.

Viewsers
Bij deze nieuwe documentairevormen heeft de kijker veel meer invloed op het verhaal. Hij bepaalt, bijvoorbeeld, in welke volgorde hij bepaalde scènes wil bekijken. Het is een vertelvorm die door nieuwe-media expert Klaas Kuitenbrouwer emergent narrative wordt genoemd: het verhaal bestaat pas als iemand zijn weg erdoorheen zoekt. De aantrekkelijkheid schuilt erin dat de kijker gedeeltelijk op de stoel van de maker of regisseur gaat zitten, en in zekere zin co-auteur wordt. De term ‘kijker’ voldoet in deze vertelvormen niet meer, de kijker wordt een gebruiker, in het Engels ook wel ‘viewser’ genoemd, een samentrekking van ‘viewer’ en ‘user’.

De maker krijgt de rol van gids, die zijn medereizigers laat zien wat er te verkennen valt. Dat betekent niet dat de maker er niet meer toe doet, of dat hij met zijn documentaire geen statement meer kan maken over de werkelijkheid.

De gids bepaalt immers wat hij laat zien, wat hij vertelt en hoeveel vrijheid hij de gebruiker geeft. De maker is dus niet minder belangrijk geworden. Integendeel, zegt Caspar Sonnen: “Er zijn misschien juist wel meer middelen, die de maker tot zijn beschikking heeft om zijn standpunt uit te dragen.’’ De manier waarop de informatie op de website gepresenteerd wordt, kan daar al aan bijdragen. De structuur van Journey To The End Of Coal, waar iedereen vroeg of laat weer bij de kolenmijndirecteur belandt, legt duidelijk de visie van de makers op het onderwerp bloot. Een ander voorbeeld is de documentaire Gaza/Sderot – Life in spite of Everything. Over twee grensplaatsen – de ene in Israël, de andere in de Palestijnse gebieden – werd dagelijks een nieuw verhaal online gezet. Op de site kan de gebruiker zelf kiezen welk verhaal hij wil zien, maar het verhaal aan de andere kant van de grens blijft via een splitscreen altijd zichtbaar. Zo laten de makers letterlijk zien dat een verhaal altijd twee kanten heeft.

Naast nieuwe manieren om zijn standpunt uit te dragen kan de maker van een webdocumentaire er ook voor kiezen om steeds verder op de achtergrond te blijven, en de betekenisgeving meer aan de gebruiker over te laten. Dit gebeurt bijvoorbeeld in We Feel Fine, waar blogsites afgestruind zijn voor duizelingwekkend veel data over hoe mensen hun gevoelens beschrijven. Gebruikers kunnen een willekeurige selectie maken of de data bekijken via trefwoorden, en linken aan leeftijd, sekse en het weer. Zo kan de gebruiker bijvoorbeeld bekijken ‘hoe Amerikaanse of juist Europese twintigers over verdriet schrijven, hoe mensen zich op dit moment in Baghdad voelen, of hoe het weer de gevoelens beïnvloedt’. Het is aan de gebruiker zelf om hier betekenis uit te halen.

Ook documentaires gemaakt met het zogenaamde Korsakow-systeem plaatsen de maker meer op de achtergrond. Korsakow, ooit begonnen als afstudeerproject van de Duitse kunststudent Florian Thalhofer, is een databasesysteem, vergelijkbaar met YouTube, waarbij na het zien van een filmpje altijd een volgend gerelateerd filmpje wordt aangeraden. De documentairemaker vult Korsakow met audiovisuele fragmenten, en geeft de relaties tussen de verschillende beelden aan via trefwoorden. Zo stippelen de makers de te volgen paden uit, en vervolgens kan de gebruiker zijn eigen route kiezen. Het Korsakow-systeem geeft de gebruikers de mogelijkheid zelf betekenis te geven: “Ik heb geprobeerd met Korsakow een propagandafilm te maken, maar dat mislukte grotendeels”, zegt Thalhofer. “Doordat de gebruiker zoveel invloed heeft op wat hij ziet en in welke volgorde, is het lastig een bepaalde boodschap over te brengen. Bovendien is het bij het invoeren van de data lang niet altijd duidelijk wat voor structuur er daarna uitkomt.” Thalhofer is van mening dat deze verschuiving van de betekenisgeving essentieel is voor de nieuwe manier van mediagebruik.

Actieve rol
Behalve de ruimte voor eigen interpretatie bieden veel webdocumentaires de gebruikers ook de ruimte om zelf materiaal toe te voegen aan de documentaire. Niet alleen door hun eigen verhalen in te sturen waar dat mogelijk is, maar ook in discussiefora, of bijvoorbeeld in de vorm van een persoonlijke quiz, zoals op de site 360degrees, waar gebruikers hun eigen criminele trekjes onder de loep kunnen nemen. Deze data worden weer toegevoegd aan de documentaire, zodat ook deze steeds een beetje anders wordt, en de lijn tussen gebruiker en maker nog smaller.

Maar zit de kijker wel te wachten op die actieve rol? De passieve rol die de televisie biedt, vervult zeker een behoefte. Zo stellen de Amerikaanse wetenschappers Robinson en Godbey: “We zijn vaak niet zo goed in staat onszelf te vermaken. Een deel van de aantrekkingskracht van de televisie is de vrijheid niet te hoeven kiezen.”

Thalhofer denkt echter dat de kijker deze passieve rol snel achter zich zal laten. Het is volgens hem een kwestie van tijd voordat de webdocumentaire aan populariteit wint.

“Het idee van het verkondigen van een boodschap moet overboord. Kijkers willen liever niet meer aan het handje genomen worden, maar willen zelf betekenis geven aan bepaalde onderwerpen’’, stelt hij. “De traditionele documentaire film zal als vorm blijven bestaan, maar het belang ervan zal marginaliseren.” Thalhofer verwacht dat de discussies over maatschappelijke kwesties steeds meer op het internet zullen plaatsvinden, want “film is een gelimiteerd genre, altijd bezig een boodschap over te brengen”. Daarnaast zullen kijkers steeds meer plezier halen uit het naast elkaar zien van video’s, en daar zelf betekenis aan geven. “Dat vergt een hele nieuwe aanpak. Makers moeten niet meer uitgaan van een bepaalde boodschap, maar meer van een vraag.”

Ook Arnaud Dressen, producent van webdocumentaires als Journey To The End Of Coal, is van mening dat de maker alles wat hem aangeleerd is over narratieve structuren en format aan de kant moet zetten. “Volgens mij is dat voor velen de grootste uitdaging.” Dressen denkt dat het internet een mogelijkheid biedt om een publiek te trekken dat niet per se interesse heeft in je onderwerp. “Waar op televisie iemand wellicht niet een uur lang wil kijken naar een documentaire over Chinese kolenmijnen, biedt het interactieve element in de website gebruikers de mogelijkheid om op hun eigen snelheid het onderwerp te verkennen.” Interactie, bijvoorbeeld in de vorm van een spelelement, kan de waardering voor een programma verhogen. Dit lijkt vooral te gelden voor kinderen en hoger opgeleiden, die volgens een onderzoek meer plezier en waardering hebben voor een film en de hoofdpersoon sympathieker vinden als de film interactiever is. De vraag is of dit ook van toepassing is op documentaires; de onderzoeken zijn tot nu toe alleen nog op fictiefilms verricht.

Journey to the end of coal
Sommige webdocumentaires zijn via een omweg inmiddels toch op de televisie beland. De VPRO zond een compilatie van 52 minuten van het project Gaza/ Sderot uit en een aantal minimovies van Submarine, korte op zichzelf staande episodes, gemonteerd tot één lineair verhaal. Caspar Sonnen voorziet nog een andere ontwikkeling: webdocumentaires die naar de bioscoop worden gebracht – zoals tijdens het laatste IDFA, waar de webdocumentaires sterk in de belangstelling stonden. Sonnen: “Webdocumentaires maken een nieuwe vorm van live cinema mogelijk. Mensen kunnen onderuit zitten en de voorstelling ondergaan, terwijl er toch een zeker mate van interactie blijft, tussen maker en publiek welteverstaan.” Zo wordt de documentairemaker een soort deejay, die tijdens een voorstelling voortdurend interactie heeft met zijn publiek. De moderne kijker kan onderuitzakken en geamuseerd worden, terwijl hij toch een persoonlijke beleving krijgt. En wil hij een totale één op één ervaring, waarbij hij zelf betekenis kan geven aan het verhaal, dan kan hij thuis altijd de website bezoeken.

Besproken websites

www.korsakow.com
Motto: ‘The era of plot and story has long passed.’ ‘Extensive use of the Korsakow software might change your perception of the world.’

www.wefeelfine.org
Database van vele miljoenen menselijke ‘gevoelens’. ‘An exploration of human emotion on a global scale.’

www.360degrees.org
Perspectives on the U.S. Criminal Justice system. Hoopt ideeën te genereren over het verminderen van gevangenisstraf in de VS – de criminaliteit daalt, maar het aantal gevangenen stijgt.

Journey to the end of coal
Webdocumentaire die kijkers een onderzoek laat doen naar de levensomstandigheden van Chinese mijnwerkers.

www.akakurdistan.com
‘A borderless space’ die de gelegenheid geeft te bouwen aan het collectieve geheugen van het Koerdische volk, dat geen nationaal archief heeft.

www.minimovies.org
Series kleine documentaires – acht à tien episodes van drie tot zeven minuten – die samen een coherent verhaal vormen. I.s.m. Submarine Channel, VPRO en Vrij Nederland.

Gaza-Sderot
Project van Arte.tv, onderdeel van ARTE, de Frans-Duitse culturele zender. Korte filmpjes van twee minuten (plus blogs, forums, links) over zes bewoners van Gaza en zes van Sderot, over een periode van 10 weken.

Thanatorama
‘’U bent vandaag gestorven. Bent u geïnteresseerd in het vervolg?’’

Andamanrising
Documentatie van het leven van mensen rond de Andamanzee, drie jaar na de Tsunami.

Dit artikel verschijnt eveneens in het kwartaalblad 609 van het Mediafonds

Do Groen

Do Groen (1981) studeerde Sociaal-Culturele Wetenschappen en deed een Master Journalistiek. Ze is afgestudeerd op een onderzoek naar de verscheidenheid aan webdocumentaires. Momenteel is ze werkzaam als freelance videojournalist en bezig met de ontwikkeling van eigen documentaireprojecten.

Alle artikelen van Do Groen op De Nieuwe Reporter.