Vorige week vroeg de nieuwe hoogleraar Journalistiek aan de VU, Irene Costera Meijer, zich hardop af of Nederlandse nieuwsjournalisten niet op een doodlopend spoor voortploeteren. Terwijl het publiek in drommen wegloopt, blijven ze hun onderwerpen hardnekkig op de vraag enten of die iets voor het “burgerschap” van mensen betekenen. Costera Meijer heeft een beter idee: neem “kwaliteit van leven” als ijkpunt. Dat confronteert mensen niet met het abstracte belang van buurman, samenleving of wereld maar genereert nieuws dat zichtbaar aan de verbetering van het eigen bestaan raakt.

Nu was mijn stellige indruk dat het overgrote deel van de Nederlandse journalistiek zich al rond dat perspectief had gegroepeerd. De schappen in de kiosk bieden voor elk flintertje levenskwaliteit tien tijdschrifttitels en de vraag “wat heb ik er aan?” of “hoe maak ik mijn leven zinvol?” wordt er in alle toonaarden bevredigd. Een opinieblad als Elsevier accentueert het thema wekelijks. De televisie biedt consumenten- en reisprogramma’s, dicht-bij-huis-nieuwsrubrieken en ook idealistische programma’s waar Costera Meijers “gezichtspunt van de mediagebruikers” de heilige graal is.

De media doen er ook van alles aan om gezichtspunten van mediagebruikers in ruwe vorm, zonder “vertaling” door journalisten, te etaleren. Standpunt.nl en andere inbelprogramma’s staan op peaktime geprogrammeerd, websites lopen over van user generated content. Journaals, kranten en actualiteitenprogramma’s trekken – toegegeven, vooral sinds de moord op Pim Fortuyn – bij politieke of economische onderwerpen de straten in, plaatsen de veiligheid van mensen centraal of rekenen voor wat iets “voor de burger zelf” betekent. De kwaliteit van leven van miljoenen burgers wordt, kortom, verwoord, gehoord en behartigd.

PVV-stemmers
Het lijkt Costera Meijer nog niet genoeg. Neem nu, schrijft ze, de journalistieke aandacht voor Geert Wilders en zijn PVV. Ze zocht in de databank Lexis Nexis en ontdekte dat er in het jaar 2009 meer dan 3.000 artikelen in Nederlandse dagbladen met de woorden “Wilders”, “PVV” of “Wilders AND PVV” zijn verschenen. “Maar de zoekterm “PVV-stemmer”, stelt ze vast, “levert in dezelfde periode 107 artikelen op. En in slechts 8 artikelen komt ook daadwerkelijk een PVV-stemmer aan het woord.”
Haar conclusie luidt dat slechts in maximaal een kwart procent (0,24%) van alle sinds 1 januari 2009 verschenen artikelen in landelijke kranten over PVV of Wilders recht wordt gedaan aan de vraagstukken, ervaringen en perspectieven van PVV-stemmers zelf.
Mag ik mijn geachte voormalige UvA-collega erop wijzen dat die berekening onzinnig is? Alsof artikelen zónder het woord “PVV-stemmer” erin geen recht aan ervaringen van PVV-stemmers kunnen doen. Alsof journalisten hun geinterviewden altijd vragen of ze PVV-stemmer zijn. Alsof geinterviewden altijd durven vertellen dat ze PVV-stemmer zijn.
Ter vergelijking had natuurlijk ook de frequentie van woorden als “PvdA-stemmer” en “VVD-stemmer” gemeten kunnen worden maar zover is het kennelijk niet gekomen.

Voorlopig ben ik meer onder de indruk van het aantal van 3.000 (!) artikelen over Wilders en de PVV en zou ik onderzocht willen zien of PVV-stemmers hun eigen “vraagstukken, ervaringen en perspectieven” daarin hebben herkend. Ook ben ik benieuwd in hoeverre PVV-stemmers hun problemen en ervaringen herkennen in artikelen die niet expliciet over Wilders of PVV gaan.

Over de schutting kijken
Dat Costera Meijer een platte “u vraagt-wij draaien”-journalistiek voorstaat, weiger ik te geloven. Ze probeert met haar begrip “kwaliteit van leven” een brug te slaan tussen journalistiek-maatschappelijke aspiraties en succes op de afnemersmarkt.
En ik snap haar bezorgdheid dat een paar media in een nauwelijks vindbaar hoekje in de kiosk de tijdgeest niet begrijpen en de blik eigenwijs over de schutting van het erf richten. Haar vrees is dat zij gedoemd zijn daar te sterven, en dat is jammergenoeg niet uitgesloten. Maar mijn verwachting is dat diezelfde media in elk geval zullen sterven als ze Costera Meijers aanpak adopteren. Wat ze dan gaan praktizeren wórdt immers – zie de opsomming hierboven – al volop gedaan en voor meer-van-hetzelfde is geen plaats. Costera Meijer gelooft het tegendeel maar maakt dat optimisme niet geloofwaardig.

Ik krijg de indruk dat de geldigheid van de premisse nog in experimenten gaat worden beproefd. Helaas zijn zulke real life experimenten niet onschuldig en duwen ze belangrijke nieuwsgebieden over de rand.
Costera Meijer schrijft: “De notie van kwaliteit van leven richt vanzelfsprekend de aandacht op de gebruiker van nieuws. Zijn of haar leven dient immers verrijkt te worden.”
De consequenties van dat principe zijn niet mals. Als de kwaliteit van leven van niet-mediagebruikers ondergeschikt raakt, zal dat de buitenlandberichtgeving treffen. Of het nu om wreedheden in Soedan, de dood van Mercedes Sosa of aanslagen in Irak gaat, het zal journalisten niet alleen onmogelijk worden die onderwerpen bij de eigen hoofdredactie te slijten, de nu nog geïnteresseerde lezers en kijkers zullen afhaken omdat “hun” media zelf niet meer in altruïstische belangstelling geloven.

Ontsnappingsclausule
Ook het binnenlandnieuws zal schade oplopen. Nederland kent een uitdijende groep mensen die de journalistieke berichtgeving niet of niet meer volgt. Hoeveel redacties zullen die bevolkingscategorie nog volgen als de kwaliteit van leven van de eigen lezers en kijkers éérst komt? Komen we nog iets over de onderklasse te weten? Of wordt dan, zoals in de VS gebeurt, de persoonlijke veiligheid van de middenklasse het verbindende begrip?

Op dit gevoelige punt smokkelt Costera Meijer ergens in een voetnoot een ontsnappingsclausule binnen. Ze schrijft dat de vraag of kwaliteit van leven “bepaald nieuws uitsluit” in het onderzoek moet worden meegenomen. Misschien, veronderstelt ze, moeten journalisten voor dat nieuws wel een uitzondering maken of nieuwe “narratieve formules” ontwikkelen. Zelfs het woord “burgers” valt hier weer, waardoor de indruk ontstaat dat de maatschappelijke betrokkenheid waarop zulk nieuws inspeelt ook tot “kwaliteit van leven” wordt gerekend. Als dat zo is, neemt de begripsverwarring alleen maar toe.
Al moet Costera Meijers onderzoek nog beginnen en omvat het gelukkig meer dan deze ene kwestie, het geeft mij het voorgevoel dat “kwaliteit van leven” een te omvattend en daarmee leeg begrip is.