Het huidige omroepbestel kraakt als een verstijfde hoogbejaarde die enthousiast voldoet aan de oproep van Omroep MAX om actief mee te doen aan Nederland in beweging. De komst van twee met een nauwelijks verhulde U-bocht gelanceerde Telegraafomroepen zal de al bestaande versnippering de komende tien jaar weliswaar nog groter maken, het zal ook de weg naar een nieuwe inrichting voor het publieke bestel zeker bemoeilijken.

Gesloten bestel tot 1967
Het heeft na de Tweede Wereldoorlog meer dan twintig jaar geduurd voordat het volstrekt gesloten bestel via een compromisvolle omroepwet werd opengebroken. Tot die tijd was de verzuildheid volkomen met een sociaaldemocratische (PvdA) VARA, een conservatieve AVRO met herkenbaar superrechtse commentatoren als Johan Luger (Telegraafs Pasquino), Ferry Hogendijk en mr. G.B.J. Hiltermann, een aan de KVP gelieerde KRO en een onmiskenbaar zuiver in de leer zijnde christelijke omroep NCRV. Vaak hadden de machtige omroepvoorzitters tegelijkertijd belangrijke functies in de verwante politieke partij zoals mr. J.A.W. Burger van de VARA (combineerde dit tien jaar met het PvdA-fractievoorzitterschap in de Tweede Kamer), mr. H.W. van Doorn van de KRO (was twaalf jaar tegelijkertijd Tweede Kamerlid en gedeeltelijk ook nog KVP-voorzitter) en mr.A.B. Roosjen van de NCRV (combineerde 20 jaar het omroepvoorzitterschap met het vicefractievoorzitterschap in de Tweede Kamer en ook nog eens tegelijkertijd 15 jaar met het vicevoorzitterschap van de ARP). De VPRO was naast de NCRV lange tijd een Vrijzinnig Protestantse Radio Omroep die met beperkte zendtijd het vijftal gemachtigden completeerde.

Toen het bestel geopend werd met strikte voorschriften hoeveel leden recht gaven op de zendtijd van een A-, B- of C-omroep, werd er ook door verontruste omroepmedewerkers direct al een grote fout in de uitgangspunten gesignaleerd. Het aantal principiële leden zou afnemen en steeds meer mensen zouden op grond van hun voorkeur voor een (vaak goedkoper) blad bij een bepaalde omroep ingelijfd woorden. De AVRO kon de levensgrote bedreiging van zijn A-status afwentelen via een meesterlijk coup met het blad Televizier en wat men niet voorzien had, was dat niet zuilgebonden verenigingen als de TROS en later Veronica in het omroepbladenbestel zouden doorgroeien naar de grootste in ledenaantal. Met abonnees (en dus leden) uit alle stromingen… Zoals Wim Bosboom het niet zonder ironie zei toen hij begin jaren tachtig de geruchtmakende overstap van de VARA naar de TROS maakte: “ik ga van een kleine naar een grote arbeidersomroep”.

Het voorbijgeschoten doel
Op dit moment zijn er al 35 zendgemachtigden. Behalve de traditionele omroepen en de politieke partijen, zijn er in dit internet en schoteltijdperk aparte omroepen voor boeddhisten, Hindoestanen, joden en moslims. Dit naast de Humanistische Omroep, de Zendtijd voor Kerken (ZVK), de RKK en de IKON, die op hun beurt weer bestaan naast KRO, NCRV en EO.

Al die met vele miljoenen gesubsidieerde en vaak overbodige omroepen hebben vele boven de Balkenendenorm betaalde bestuursleden en directeuren. Ze hebben allemaal hun eigen gebouwen en overheadkosten en zorgen door het continu vergaderen over schema’s en andere zaken voor een wat een normaal mens zou noemen onwerkbare en geld verslindende situatie.

Daarnaast zijn er ook nog eens de organisaties zonder omroepleden, zoals de ooit cursussen makende Teleac (nu Knoop in je zakdoek en hobbyuitzendingen zoals een nieuw meubel oud maken en minder drinken) en de voormalige Radio Volks Universiteit, die consumentenprogramma’s maakt en ook nog Mijn tante in Marokko. Vaak maken deze zendgemachtigden bovendien documentaires, talkshows of quizzen.

Het al vele jaren geleden gehouden pleidooi van de vroegere VARA-voorzitter Marcel van Dam om deze achterhaalde en geld verslindende zendtijdverdeling te vervangen, wordt nauwelijks nog gehoord. Waarom niet drie op pluriformiteit gebaseerde neteenheden (en zendmachtigingen), die al die afzonderlijke organisaties vervangen en al die dure besturen, directies, gebouwen en vergaderingen met de bijbehorende gigantische bureaucratie opheffen? Bestaande programma’s kunnen binnen de NOS (inclusief de overbodige NPS) gegarandeerd worden.

Falende bange Plasterk
De huidige omroepminister Ronald Plasterk kent de omroep niet van binnenuit en het heeft er alle schijn van dat hij dat zo wil houden. Iets vernieuwend is bij deze PvdA-bewindsman niet te ontdekken. Niemand komt op het idee dat de peperdure Wereldomroep in deze tijd is achterhaald. Om nog maar te zwijgen van de nieuwe zendgemachtigden die iets aan het bestel zouden moeten toevoegen.

De show wordt al maanden gestolen door Telegraaf-hoofdredacteur Sjuul Paradijs, de voor dit blad ideale hoofdredacteur met ongekende straatvechtersmentaliteit. Er waren vele redenen voor een sterke minister om diens creatie Wakker Nederland niet in Hilversum toe te laten.

In de eerste plaats is het argument dat links in omroepland domineert grote flauwekul. Met wat goede wil kunnen de VPRO en de VARA op die flank geplaatst worden, hoewel de actualiteitenrubrieken van de drie netten te veel hetzelfde brengen als het gaat om niet zo boeiende verkiezingen in Venlo, de mediagolf over griepvaccinatie alsof er hier sprake was van een eigentijdse en wereldwijde builenpest of het zinloze propagandareisje van Wilders naar Londen. En bij Pauw en Witteman is naast de onofficiële sidekick Hero Brinkman van de Wilderspartij uitgerekend Sjuul Paradijs de meest gevraagde hoofdredacteur, ook als het om andere zaken gaat zoals de kilometerheffing. De huidige publieke omroep is niet rebels of maatschappij hervormend bezig maar biedt veel entertainment en vooral veel te veel van hetzelfde.

In de tweede plaats had de afdeling documentatie van het ministerie de bewindsman nog even attent moeten maken op De Telegraaf van 14 september 2008. Daarin was een paginagroot artikel opgenomen onder de alleszeggende kop: “Miljoenenverslindende publieke omroep blijft onder vuur”. In vier kolommen schrijft Sjuul Paradijs eigenhandig onder de kop “Staats-tv moet op de helling” de volgende boeiende bespiegelingen neer:

1. Het staat er echt: 563 miljoen euro in 2007 voor de allergrootste speeltuin van Nederland plus nog eens 192 miljoen euro aan reclamegelden
2. Het is een achterlijk hoge prijs die de belastingbetaler nog steeds moet betalen voor het vermolmde Hilversumse speeltje
3. In werkelijkheid zijn het gulzige geldmachines
4. De staats-tv, in Hilversum en in de provincies, kan volledig op de helling. Weg ermee!
5. Slechts één publieke, onafhankelijke tv- en radiozender zonder omroepen, zonder directeuren, zonder omroepbladen, zonder honderden internetsites, zonder omroepgebouwen, zonder duizenden omroepmedewerkers, zonder omroepbestuurders, zonder digitale kanalen, zonder omroepvergaderingen, zonder reservepotjes

Een minister met enige durf had diep respect voor deze opvatting moeten hebben en had uit oogpunt van geloofwaardigheid goed moeten laten uitzoeken of de aanvraag van Wakker Nederland niet op 1 april was ingediend. Maar de falende Plasterk zocht geen principiële stellingname uit angst voor de grootste krant van Nederland. En zo zal de omroepcreatie van De Telegraaf zijn eigen miljoenen van de belastingbetaler gaan opeisen, onderdeel worden van de vermolming, een gulzige geldmachine worden, niet weg er mee maar juist meedoen met eigen directeuren, eigen omroepblad, eigen internetsites, met een nieuwe eigen omroeplocatie, met vele eigen omroepmedewerkers, met eigen omroepbestuurders, met omroepvergaderingen en wie weet een reservepotje.

Telegraaf-omroep wordt de grootste
Wakker Nederland, die nu voor de schijn anders moet heten, gaat een mooie toekomst tegemoet. De slag wordt door het Telegraafconcern trouwens meermalen gewonnen.

Om te beginnen worden de omroepgegevens na een bikkelharde strijd van meer dan 50 jaar nu toch binnen gehaald en het oude ideaal een eigen omroepblad uit te geven, wordt gerealiseerd. Niet slecht in een tijdperk dat ook de grootste krant van Nederland abonnees verliest en een nieuwe drukorder natuurlijk zeer welkom is.

Met hun kennis van de markt en juridisch verantwoorde mogelijkheden zullen ze, in navolging van wat eerder de TROS en Veronica presteerden, binnen een aantal jaren het grootste omroepblad hebben en in navolging van BNN en MAX, in korte tijd hun zendtijd geweldig uitbreiden. Andere omroepen zullen zendtijd en geld moeten inleveren. Links en wat daarvoor moet doorgaan zal net als bij de landelijke en regionale bladen een kleiner geworden minderheid zijn.

Als er tegen die tijd een minister komt die denkt het omroepbestel te kunnen vereenvoudigen, zal hij moeten optornen tegen een geweldige politieke stroming en betrokken media.

Want als de kaarten anders liggen en je wilt dan het vermolmde speeltje veranderen, is dat niet verdacht?

Het zou wel eens kunnen zijn dat juist De Telegraaf en de komst van Wakker Nederland er voor zorgen dat dit vergrijsde bestel veel ouder wordt dan menigeen had durven vermoeden.

Dit artikel verscheen ook in VGOmedia Magazine, het kwartaalblad van de Vereniging van Gepensioneerden van de Omroep en andere media.