Dit artikel is een reactie op ‘Nationale agenda media-innovatie richtsnoer vernieuwing‘.

Als beroepsvereniging van journalisten overziet de NVJ de gehele media-sector. Wij vertegenwoordigen journalisten in alle media-sectoren, het digitale werkveld maar ook de meer traditionele kranten, tijdschrift- en omroepsector.

In alle gevallen is daarbij de vraag aan de orde of het journalistieke werk dat gedaan wordt, in de bestaande vorm nog een meerwaarde vertegenwoordigt en wat ervoor nodig is om dat werk relevant te houden.

Continu aanpassen en vernieuwen is dus geboden en zou in het systeem van elke uitgever, omroep en journalist moeten zitten.

Het lezers- en kijkerspubliek verandert immers, hun mediagedrag verandert, er komen nieuwe mediaplatforms, waar journalistiek gebruik van kan worden gemaakt, kortom, mediabedrijven en journalisten moeten nadenken over hun positie en propositie, gegeven deze nieuwe mogelijkheden. In een snel veranderde mediawereld zijn beroepsinhoudelijke en zakelijke innovatie van groot belang. De NVJ heeft deze boodschap reeds lang op de agenda staan (zie bijvoorbeeld ons opiniestuk uit november 2008 in de Volkskrant als reactie op de eerste persbrief van Plasterk!

De NVJ signaleert drie forse obstakels:

Korte termijn-beleid
Het lijkt voor mediabedrijven aantrekkelijker om vooral in te zetten op bestaande activiteiten en daarin flink te snijden om een rendabel businessmodel overeind te houden. Dat is een beeld dat we de afgelopen jaren veel hebben gezien: bij veel dagbladen zijn fusies en saneringen toegepast, zodat de rendementen ook in een krimpende markt weliswaar overeind bleven, maar werkelijke productvernieuwing bleef op die manier uit. Rechtstreeks gevolg is dat de informatievoorziening verschraalt.

Verdienmodel ontbreekt
Een tweede zorg is dat een wenkend commercieel perspectief voor journalistieke vernieuwende producten op de digitale platforms wereldwijd nog altijd ver uit zicht blijft. Alleen in de niche-markt (financiële informatie, vakbladen online en dergelijke) ligt enig commercieel perspectief, verder kunnen alleen de absolute marktleiders met zeer kleine bezettingen rendabel opereren.

Alles is gratis-cultuur domineert
Een derde fundamenteel probleem betreft het alles-moet-gratis-uitgangspunt, dat al het digitale handelen overheerst. Zowel in de vorm van onoverdacht alle beschikbare informatie gratis ter beschikking stellen online als in de vorm van het bij elkaar jatten van andermans werk, of het nu muziek, film of journalistieke producties betreft. Dit heeft de gemiddelde consument het gevoel gegeven dat waardevolle informatie overal kosteloos ter beschikking is en dat het intellectuele eigendom slechts een onhandig en ouderwets obstakel betreft.

Conservatisme
Als vierde obstakel wordt nog wel eens het journalistieke conservatisme van de beroepsgroep genoemd. De NVJ herkent zich daar niet in. Natuurlijk is de journalistieke werkwijze gebaseerd op korte deadlines en is een lange-termijnstrategie ook op de redactie niet altijd een prioriteit. Maar wij denken dat als die prioriteit wel zou worden benoemd, journalisten daarin goed zijn mee te nemen en zeer open staan voor experimenten en nieuwe werkwijzen, als daaruit ook het bereiken van een (nieuw) publiek volgt. Dus het gaat in dit verband in onze optiek meer om tijd vrijmaken en prioriteit benoemen dan zogenaamde zware weerstanden overwinnen. En natuurlijk, en dat geldt rechtstreeks voor onze freelancers; nieuwe journalistieke vormen zijn leuk, maar er moet wel geld mee verdiend kunnen worden!

Oplossingen
Toch zien we voor alle obstakels een oplossing, waar de overheid, en de sector een belangrijke rol in spelen: Het korte termijnbeleid zou je kunnen doorbereken door een bonus te leggen op lange termijn beleid, ziedaar het voorstel voor matching- cq. innovatiegelden en andere (overheids)stimulansen om bedrijven en kleine ondernemers over de streep te trekken om ook langere termijninvesteringen te doen, waar de uitkomsten niet altijd vaststaan.

Diezelfde investeringen, alsmede gemeenschappelijke overheidsgesteunde investeringen in een (open source) technologische infrastructuur, kunnen de mogelijkheden om geld te gaan verdienen met journalistiek werk in een digitale omgeving versnellen. Hoe sneller een dergelijke infrastructuur er staat en ook breed gebruik kan worden, hoe beter!

Ten slotte moet slimmer om worden gegaan met het alles-is-gratis-gegeven. Mediabedrijven moeten beter nadenken welke online-strategie werkelijk meerwaarde oplevert (dus niet alles integraal online zetten, maar wel het web gebruiken om bekendheid te verwerven en publiek naar andere betaalde – online en offline – producten te leiden).

Daarbij hoort ook eerder genoemde infrastructuur maar zeker ook een nieuwe definitie van het auteursrecht: enerzijds een auteursrecht dat past bij de digitale werkelijkheid (dus snelheid van transacties mogelijk makend voor soepele en snelle exploitatievormen) doch anderzijds ook goed handhaafbaar is, zodat creatieve arbeid ook lucratief kan blijven en die partijen daarvan profiteren die deze creatieve arbeid ook geleverd hebben.

Ten slotte, om toch in te gaan op het ons inziens niet terechte verwijt van journalistiek conservatisme: Natuurlijk moeten journalisten goed nadenken over hun nieuwe rol. De NVJ is ervan overtuigd dat de meerwaarde van het journalistieke ambacht blijft bestaan, maar we beseffen ons terdege dat het creativiteit vergt om in een totaal veranderde mediawereld die meerwaarde vorm te geven, zowel online als in print en bij de omroep.

Daarvoor is ruimte nodig voor experiment, een stevige financiële basis, voor freelancers ook via een goed auteursrecht en goed op de hoogte blijven van relevante ontwikkelingen, via vakblad, vaksite en bijeenkomsten, zoals de NVJ die onder andere recent nog organiseerde onder de titel “Recepten voor de toekomst”, waarin wij in beeld proberen te brengen welke nieuwe rollen journalisten kunnen innemen.

Wij zien de toekomst positief tegemoet, maar innovatie en steun voor deze innovatie door middel van matching-subsidies, het creëren van een goede infrastructuur en betere wetgeving is daarbij in onze optiek een voorwaarde.