De late negentiende eeuw staat internationaal bekend als geboorteperiode van de moderne journalistiek. Genres als de reportage, het interview en het opiniestuk raakten in die tijd ingeburgerd in de krant. Ook het pamflet hoorde bij deze trend. En zoals bij veel vernieuwingen liep Nederland in deze ontwikkeling voorop!

De Nederlandse pamflettraditie was sterk van invloed op de nieuwe journalistiek van de late negentiende eeuw. Veel landen raakten in deze tijd in de greep van new journalism, een Anglo-Amerikaanse vernieuwingstrend. Trendsetters als Randolph Hearst, Joseph Pulitzer en William Stead introduceerden nieuwe genres, onderwerpen en nieuwsfuncties in de krant. Hierdoor werd de krant aantrekkelijker voor een brede groep lezers.

Nederlandse journalisten zagen deze ontwikkeling als knieval naar het grote publiek. Volgens hen moest nieuws juist verheffend zijn. Daarom werden vernieuwingen in Nederlandse kranten maar mondjesmaat doorgevoerd. Hoewel de ontwikkeling van de krant relatief traag verliep was een ander medium zijn tijd juist ver vooruit.

Vóór de geboorte van new journalism had Nederland immers al lange tijd een zeer levendige journalistieke cultuur in pamfletten. Met deze – voor een breed publiek aantrekkelijke – nieuwsvorm, werd rijkelijk geëxperimenteerd.

Onderbelicht
Aan de Universiteit Utrecht deed ik onderzoek naar het nieuws in kranten en pamfletten in de negentiende eeuw. Twee steden vormden daarbij het uitgangspunt: Groningen als voorbeeld van een noordelijke en hoofdzakelijk protestantse stad en ’s-Hertogenbosch als voorbeeld van een zuidelijke en hoofdzakelijk katholieke stad. In het onderzoek zijn alle 24 beschikbare kranten en 1.947 (te vinden) pamfletten die in deze steden werden uitgegeven meegenomen.

De uitkomst: de Nederlandse journalistiek ontwikkelde zich veel eerder dan veelal wordt aangenomen. Hét platform voor innovatieve journalistiek was niet de krant maar het pamflet, een medium dat in de journalistieke geschiedschrijving tot nu toe onderbelicht is gebleven.

Mix van opinie, informatie en amusement
Ook andere landen kenden een pamfletproductie, maar vanwege de vrije perscultuur had Nederland zich in eerdere eeuwen ontwikkeld tot journalistieke voorloper. Ons persklimaat trok zelfs buitenlandse intellectuele verschoppelingen naar zich toe, omdat er altijd wel een drukker was te vinden die hun visie op de actualiteit wilde publiceren (desnoods betaalde de auteur zelf de drukkosten). In Nederland werden ieder jaar naar schatting enkele duizenden pamfletten gepubliceerd: om te informeren, overtuigen en te amuseren.

De pamfletproductie bestond in deze tijd uit een bonte verzameling gelegenheidsdrukwerken, zoals nieuwsliederen, open brieven, gedichten, gedrukte redevoeringen, verslagen, fictieve dialogen, verhandelingen en overheidsproclamaties. Vooral populair waren de pamfletten waarin het nieuws werd besproken met een mix van opinie, informatie en amusement. Er zijn aanwijzingen dat dit soort geschriften grote groepen bereikte en zodoende flink wat geld kon opleveren voor de uitgever.

Voor mensen die niet konden lezen waren pamfletten op rijm ideaal. Deze gedichten of liederen werden op openbare plekken voorgelezen en konden door de toehoorders makkelijk worden onthouden. Vaak werd de melodie van een bekend liedje gebruikt om de herkenbaarheid te vergroten en maximale verspreiding te garanderen.

Pamfletten verschenen in alle vormen en maten. Hier staan afgebeeld een gedicht, verslag, open brief en prent. Bron: Collectie stadsarchief ’s-Hertogenbosch

Roddel
De krant was liep als nieuwsmedium in veel opzichten achter op het pamflet. De krant was in verhouding een duur medium door het zogenaamde Dagbladzegel. Dit was een speciale belasting die ervoor zorgde dat de kostprijs kunstmatig hoog werd gehouden. Daarnaast verschenen de meeste kranten in kleine oplages en waren ze gevuld met mededelingen van de lokale overheid, omdat deze zorgde voor financiering. Naar kritiek kon men in de meeste kranten daarom lang zoeken.

In pamfletten daarentegen, namen de makers ervan geen blad voor de mond. Ieder schandaal, roddel en misstap werd in de pamfletpers uitvergroot, bekritiseerd en bespot. Ook de onderwerpskeuze was van grote invloed. Kranten schreven voornamelijk over minder populaire onderwerpen als buitenlands nieuws en overheidsbekendmakingen. Voor gebeurtenissen in de eigen stad of regio kon je beter naar het pamflet grijpen, want meer dan de helft van de pamfletten bevatte lokaal nieuws.

De onderwerpen varieerden van nieuws over feesten, rampspoed en wonderlijke gebeurtenissen tot oorlog, wetenschap en economie. Daarnaast was ook het politiek en religieus debat – in de krant vrijwel afwezig – goed vertegenwoordigd in de pamfletpers.

Doorgaans werden kranten financieel gesteund door de overheid. In ruil plaatste de redactie alle aangeleverde overheidsmededelingen. Soms betekende dit dat de krant alleen maar uit deze categorie nieuws bestond, zoals in dit nummer van het Staatkundig Dagblad van de Provincie Groningen van 17 mei 1814. Bron: krantencollectie Groninger Archieven

Fietsen en verzekeringen
Aan de voorname journalistieke positie van het pamflet kwam vanaf circa 1870 een einde. Dat kwam door de opkomst van de krant. Temidden van een sociaal-economische, industriële, politieke en ideologische stroomversnelling begon in de tweede helft van de eeuw ook de krantenindustrie te groeien. Nieuwe titels schoten als paddestoelen uit de grond en bestaande kranten werden dikker en verschenen vaker.

Een belangrijke motor achter deze plotselinge groei was de afschaffing van het Dagbladzegel in 1869. Dat betekende ongeveer een halvering van de kostprijs, waardoor veel uitgevers hun prijzen direct omlaag deden en begonnen met grote acties om lezers te winnen. Nieuwe abonnees werden verleid met verzekeringen, fietsen en boeken.

Daarnaast werd ook de inhoud van de krant uitgebreid: nieuwe rubrieken met een grotere focus op amusement en lokaal nieuws waren bedoeld om de krant aantrekkelijk te maken voor een nieuw en breder publiek. Auteurs die voorheen in pamfletten publiceerden stapten steeds vaker over naar de krant. Zij namen de in pamfletten gebruikelijke stijl, onderwerpskeuze en journalistieke genres met zich mee de krantenwereld in.

Halverwege de eeuw ging men typische pamfletkenmerken opnemen in de krant, zoals het hier afgebeelde genre van de fictieve dialoog. Bron: De Vlinder 19 oktober 19 1897, krantencollectie Groninger Archieven

Partijbrochure
Het pamflet verloor aan populariteit en was aan het einde van de negentiende eeuw volledig getransformeerd. De productiecijfers liepen, zover we kunnen achterhalen, terug. Vooral politieke en culturele verenigingen lieten nog pamfletten drukken. Zij gebruikten het om teksten die te lang waren voor opname in krant of tijdschrift toch onder hun achterban te kunnen verspreiden. Van het eens zo veelzijdige nieuwsmedium was weinig meer over.

De stijl die typisch was voor het pamflet bleef echter voortbestaan. Genres zoals de fictieve dialoog, het nieuwslied en -gedicht werden in krant en tijdschrift overgenomen. In kranten verschoof de nadruk richting lokaal nieuws. Nieuwsitems die eeuwenlang in het pamflet waren besproken vonden nu hun weg naar het publiek via krantenkolommen. Hoewel het medium pamflet was verworden tot partijbrochure, leefde de oude pamflettraditie verder in de Nederlandse krantenjournalistiek van de twintigste eeuw.