“Deze vordering is daarom nogal ondoordacht van het OM. Of misschien was het gewoon luiheid.” Dat zegt mr. dr. Bart Schermer, universitair docent aan de Universiteit Leiden, over de vordering die het Openbaar Ministerie instelde bij de internet serviceprovider van de Culemborgse Courant. Of die even alle verkeersgegevens van de site www.culemborgsecourant.nl van 1 januari tot en 4 januari 2010 wilde overdragen aan justitie. Dat deed de provider, na overleg met de uitgever van de krant, niet. Terecht, zoals inmiddels wel duidelijk is. Want na de weigering van de provider laat het OM aan dagblad De Pers en aan nu.nl weten geen verdere stappen richting provider of uitgever te zullen ondernemen. “We respecteren de reactie van de Courant”.

In de eerste week van dit jaar deed culemborgsecourant.nl veel aan berichtgeving over het conflict tussen Molukse en Marokkaanse inwoners van Culemborg. Dat leverde de site van het huis-aan-huisblad duizenden bezoekers op. Enkele honderden lieten reacties bij de berichten achter. Die waren soms heftig van inhoud. De redactie had aan het modereren van de teksten dagenlang de handen vol.

Kennelijk trokken de berichtgeving en de daarop gegeven reacties de aandacht van politie en justitie bij hun onderzoek naar de ongeregeldheden in Culemborg. Op 1 februari 2010 viel er bij de firma WebPower in Barneveld een vordering van een Arnhemse officier van justitie op de deurmat. WebPower is de internet serviceprovider van Koninklijke BDU Uitgevers, die (onder veel meer) de Culemborgse Courant uitgeeft. Het OM wilde dus alle verkeersgegevens van de site van vier dagen hebben. Dat wil zeggen: “De datum en het tijdstip waarop de verbinding tot stand is gebracht en beëindigd en de duur van de verbinding, alsmede het IP-adres”. En dat niet alleen dus van reageerders, maar van iedereen die gedurende de genoemde dagen de site van de Culemborgse Courant had bezocht.

Fishing expeditions
Gelukkig nam de directie van WebPower met ons contact op. Gelukkig was het vraagstuk van het al dan niet afstaan van IP-adressen bij ons eerder aan de orde geweest. Dus konden we – in samenspraak met één van onze advocaten – voor WebPower een afwijzende reactie formuleren. En gelukkig nam WebPower die reactie over en liet het bedrijf aan het OM weten aan de vordering geen gehoor te zullen geven.

Wij vermoedden dat het OM bij zijn actie tegen de Culemborgse Courant oneigenlijk gebruik maakte van artikel 126n van het Wetboek van Strafrecht en onze advocaat bevestigde dat. Op grond van het in 2006 in het Wetboek van Strafrecht opgenomen artikel heeft het OM de bevoegdheid om de gevraagde gegevens te vorderen, maar dan mag het alleen gaan om een beperkt aantal, concreet aangeduide gegevens, waar men in het kader van een onderzoek iets mee zou willen. Bijvoorbeeld omdat een reageerder informatie verschaft, die hem tot een mogelijk interessante getuige of een potentiële verdachte maakt. ‘Fishing expeditions’ zijn echter in strijd met de bedoeling van het wetsartikel, zoals duidelijk blijkt uit de parlementaire geschiedenis. In mei 2005 zegt de Minister van Justitie bij de behandeling van het wetsontwerp in de Eerste Kamer: “De opsporingsambtenaar moet in de vordering onder andere een aanduiding opnemen van de persoon op wiens identificerende gegevens de vordering betrekking heeft en van de identificerende gegevens die gevorderd worden. Het is dus niet zo dat van bepaalde personen gegevens zouden kunnen worden gevorderd, welke personen vervolgens vanwege hun belangstellingssfeer als verdacht zouden kunnen worden aangemerkt.”

En dat is wat het OM in het geval van de Culemborgse Courant nu juist wel deed. Een sleepnet uitgooien (“fishing expedition”) en achteraf eens kijken wat de vangst op zou kunnen leveren. Dat is een te grove inbreuk op de privacy, zoals de Minister in 2005 stelde. Want alleen al op grond van het feit dat je iets hebt willen lezen op de website van de Culemborgse Courant zouden identificerende gegevens van jou in handen van justitie kunnen komen.

Onversneden opportunisme
Doordat we adequaat reageerden is het zo ver niet gekomen. En zal het zo ver ook niet komen, als we de in De Pers en op nu.nl geciteerde woordvoerster van het OM mogen geloven. Men laat het er bij zitten. Op zich vind ik dat opmerkelijk. Want zou de vordering van het OM terecht zijn geweest, dan heeft men jegens de weigerachtige provider een stevige stok achter de deur: een geldboete van € 16.750,– en zelfs een gevangenisstraf tot een maximum van twee jaar. Kennelijk weet men bij het OM zelf ook wel dat dit zo niet kon.

Dat brengt mij terug bij de verklaring van Bart Schermer voor de actie van het OM. Hij noemt die “ondoordacht” of “gewoon lui”. Maar De Pers schrijft ook: “Dat de Culemborgse Courant en de provider weigeren internetgegevens door te geven, is volgens Schermer redelijk bijzonder. ‘De meeste organisaties spelen vrij gemakkelijk gegevens door aan politie of justitie’.”

Dan wordt het voor mij vraag of het OM echt alleen maar “een beetje dom” is geweest. Is hier niet gewoon sprake van onversneden opportunisme? Ach joh, we proberen het gewoon zo. Negen van de tien keer krijgen we gevraagde gegevens per kerende post. Halen we een keer bakzeil, pech gehad.

Gemakzucht
Als dat zo is, vind ik de actie van het OM uiterst kwalijk. Men maakt dan gebruik van onwetendheid of gemakzucht bij providers en/of uitgevers om ieders recht op privacy met voeten te treden. Natuurlijk moet je meewerken, wanneer politie en justitie op passende wijze gebruik maken van hun bevoegdheid tot het verzamelen van informatie bij het oplossen van een misdrijf. Maar wanneer het OM zijn boekje te buiten gaat, moet je juist niet meewerken. De argeloze bezoeker van een site als die van de Culemborgse Courant moet er op kunnen vertrouwen dat hem identificerende gegevens niet linea recta bij justitie terecht komen.

In een reactie op het bericht over deze kwestie op Villamedia schrijft Thomas Bruning, algemeen secretaris van de NVJ: “Ons advies: altijd een dergelijk verzoek weigeren, tenzij door afgifte een ernstig misdrijf kan worden voorkomen. Het gaat immers om journalistiek (bronnen)materiaal, waar Justitie in onze optiek geen aanspraak op moet kunnen maken. Justitie heeft overigens nog nooit een dergelijke vordering doorgezet, dus ze beseffen vermoedelijk ook zelf dat een dergelijke vordering in strijd zou kunnen zijn met artikel 10 EVRM.”

OM versus de Culemborgse Courant lijkt zijn mening te bevestigen.