Deze week hoorden de medewerkers van Zembla het voor het eerst: het bestuur van de publieke omroep (NPO) geeft geen geld meer voor dit 15 jaar bestaande onderzoeksjournalistieke programma. Zembla wordt – nog – niet opgeheven: de VARA heeft besloten om het vanaf september 2010 uit eigen middelen te gaan betalen.
De NPO zet zijn geld in op de actualiteitenprogramma’s die vier verschillende omroepen gaan maken op de plaats waar tot nu toe Netwerk staat: de EO (2x in de week), de VARA (ook 2x), WNL (1x) en de KRO (op zondag, de wedergeboorte van Brandpunt). Een woordvoerder van de NPO heeft gezegd dat de publieke omroep hiermee een impuls geeft aan onderzoeksjournalistiek, want dát is wat er van de nieuwe programma’s verwacht wordt.
Als dat werkelijk waar is, dan is het toch wel de gotspe van het jonge jaar: geld inzetten op programma’s die vijftien jaar geleden werden opgeheven omdat ze geen enkele toekomst meer hadden. En het weghalen bij Zembla, een van de parels van de publieke omroep.
Voortreffelijk seizoen
Jazeker, een parel. Zembla had een topjaar. De kijkcijfers waren hoger dan de laatste jaren, meestal boven de 600.000 per aflevering. Dat had ook te maken met de herleefde belangstelling voor de zondagavond op Nederland 2, waar NPS en VPRO (en af en toe ook anderen) soms wel een miljoen kijkers trokken met kwaliteitstelevisie (Beagle, Annie MG, De Oorlog, In Europa). Maar Zembla had ook inhoudelijk een voortreffelijk seizoen; vrijwel elke uitzending leidde wel tot maatschappelijk debat of een politieke follow-up.
Bovendien heeft Zembla alle prijzen gewonnen die er in zijn genre te winnen waren, kort geleden nog de Beeld en Geluid Award voor de uitzending over vervuilde ziekenhuizen, en De Loep (van de Vereniging Voor Onderzoeksjournalisten) voor de bestuurscultuur in Almelo. Zembla incasseert nu van de NPO het loon voor excellent functioneren: stopzetten van de financiering.
Je kunt lang en diepgaand discussiëren over wat er in Hilversum aan de gang is. Er zijn twee dingen duidelijk: er is een heel ingewikkeld compromis gebakken waar alle omroepen iets van hun gading in hebben gekregen. Het is een oplossing van directeuren en besturen. De makers zijn er niet in betrokken, en de kijkers al helemaal niet.
De aard van dat compromis is een toefje ontzuiling (de VARA weg uit NOVA, waardoor het Nieuwsuur van NOS en NPS van start gaan) en een bulk aan herzuiling, waardoor de omroepen de kans krijgen zich opnieuw te profileren – alsof Nederland dáár op zit te wachten. Het is de filosofie van de enige echt geprofileerde zuil die er nog over was, de EO, en het is de triomf van haar slimme representant in de Raad van Bestuur, Henk Hagoort. Hij heeft een kunststukje uitgehaald, waarvoor eigenlijk wel bewondering past. Maar je moet ook vaststellen dat de publieke omroep inzake actualiteitenprogramma’s de klok opeens tientallen jaren heeft teruggedraaid.
Vijfhonderd seizoenen Zembla
Nog even terug naar Zembla. Wat nu dreigt is dat het programma (dat op zaterdagavond recht tegenover het wekelijkse eredivisievoetbal wordt geplaatst) minder kijkers gaat trekken en ook met een lager budget moet gaan werken. Dan zal de verleiding volgend jaar groot zijn om vast te stellen dat het programma zijn beste tijd gehad heeft en eigenlijk wel kan worden opgeheven. En zo verdwijnt de onderzoeksjournalistiek, en daarmee de waarheidsvinding uit de publieke omroep.
Op 9 november 2001 presenteerde Zembla de moeder van alle tv-onthullingen: de bouwfraude. De uitzending leidde rechtstreeks tot een parlementaire enquête. De gevolgen daarvan zijn niet te onderschatten. Bouwbedrijven kregen van de NMa honderden miljoenen aan boetes opgelegd. Via rechtszaken – en vooral bij schikkingen met het Openbaar Ministerie – kwam er ook een paar honderd miljoen euro in de schatkist. En de prijsverlagingen voor overheden bij aanbestedingen van infrastructurele werken komen minimaal ook in die richting.
Speurwerk en vasthoudendheid van Zembla inzake de bouwfraude hebben in het begin van deze eeuw de Staat der Nederlanden meer dan een miljard euro opgeleverd, genoeg voor vijfhonderd seizoenen Zembla. De dank van de samenleving is groots en meeslepend: de publieke omroep stopt de financiering van Zembla, en leidt het programma met vaste hand naar de afgrond.
12 reacties