De burger is niet boos, maar bang

fearDe boze burger is bang. Meer bang dan boos zelfs. Zijn woede is de uitlaatklep voor zijn angst. Dat verklaart waarom hij zo boos lijkt, terwijl hij niet heel veel reden heeft voor ongenoegen. Eigenlijk is hij best tevreden. Maar de angst dat hij alles verliest wat hij heeft, zijn welvaart en zijn vertrouwde omgeving, zijn baan en wat hij kent, maken hem redeloos boos.

De bange burger – en ik bedoel niets denigrerends – voedt zijn eigen angst met media. Televisie, krant en internet brengen de laatste vijftien jaar steeds heftiger verhalen van dood en verdriet. De beelden worden allengs confronterender; we laten nu ook dode mensen zien van om de hoek, niet alleen meer uit de Derde Wereld. En als een meisje in Dordrecht wordt vermist, zitten we er bovenop.

De ‘enorme aandacht’ in de media voor bijvoorbeeld Milly Boele, het meisje dat werd vermoord door een buurman die nota bene agent is, illustreert dat we in een emotiecultuur leven, noteert de Volkskrant vandaag in een commentaar. Vroeger waren beheersing en terughoudendheid bij kranten een kwestie van goede smaak. Nu doen ze mee met SBS, en laten de man in de straat zeggen hoe erg het is.

Professionalisme en markt
We zijn van het ene uiterste in het andere terechtgekomen. Tot aan de jaren zestig hielp de verzuilde en volgzame Nederlandse pers mee elk oproer te temperen. Vanaf de jaren negentig hebben we de ideologie van de zuil ingeruild voor persoonlijk professionalisme (we zijn zelfbewuste journalisten) en marktwerking: uiteindelijk moet de krant wel verkocht worden.

Hoewel we ons in Nederland sinds de Fortuynrevolte verbazen over de boze burger, draait de emotiecultuur om angst. De mens heeft geen behoefte aan boosheid, maar wel aan angst. Dat is, beschreef Frank van Vree al in 2004 in zijn oratie als hoogleraar journalistiek aan de Universiteit van Amsterdam, al eeuwen bekend: we kijken naar verschrikkelijke beelden omdat we ons dan meteen veilig voelen.

Angst voedt zichzelf. Mensen genieten op een bepaalde manier van angst, en dan bedoel ik niet de vrolijke thrill van de achtbaan maar existentiële angst – dat je huis afbrandt, je dochter wordt meegenomen, dat vreemden de plaats innemen van je vrienden en bekenden. Hoe stuitend ook, massamedia weten instinctief – en soms welbewust – dat die angst te exploiteren valt.

Drug
De marktwerking wordt niet meer, of niet meer genoeg, afgeremd door journalistiek professionalisme. Hijgerig trekken we naar Dordrecht, breken we in bij andere tv-programma’s, en laten we de vox populi zich ontladen. In haar commentaar roept de Volkskrant vandaag op tot kalmte, maar de zichzelf versterkende economie van de angst laat zich niet zo makkelijk matigen.

Ze zeggen het niet – ze zeggen dat ze boos zijn -, maar mensen hebben behoefte aan angst. Media geven het niet graag toe – ze zeggen dat ze nieuws brengen -, maar media exploiteren die angst. Naar mate ze minder vaste grond onder de voeten hebben, en lezers en kijkers weglopen, laten ze meer schaamte varen. Het lijkt me de drug van de massamedia: je hebt er, of je nou publiek bent of medium, steeds meer van nodig om je doel te bereiken.

Bovenstaande bijdrage verscheen eerder op de weblog van de auteur.


16 reacties:

lia
19 maart, 2010

ja, net als de journalist.

lia
19 maart, 2010

teveel henk blanken is ook niet goed voor een mens..

Henk Blanken
20 maart, 2010

Lia, wees eens wat uitvoeriger. Ik heb geen idee wat je bedoelt.

marie
20 maart, 2010

“We kijken naar verschrikkelijke beelden omdat we ons dan meteen veilig voelen”…
Inderdaad, ik voel me nu een stuk veiliger na het vernemen van het nieuws dat een buurman/politieman een 12-jarig meisje heeft ontvoerd, verkracht en vermoord!

Arno van 't Hoog
21 maart, 2010

Je loopt met de zaak Milly wel op zevenmijlslaarzen door een ontwikkeling.

Technologie verhoogt het nieuwstempo. En het creeert steeds meer diffuse nieuwsbronnen (tweets, blogs, tippen van websites). Voor je het weet Twittert iemand dat er een NFI-bus voor een huis staat, en dat er witte pakken met spades in en uit een huis lopen.

Dat levert meer mogelijkheden en – ja natuurlijk – meer competitie, ook om de gunst van het publiek.

De overzichtelijke tijd dat een perskaart, politiescanner en een uitnodiging voor een persconferentie van de recherchevoorlichter genoeg waren om je domein af te schermen is voorbij.

Dus of het hele verschijnsel van almaar opener en sneller op te hangen is aan angst van de burger – wie weet, het is een van de elementen.

Neemt niet weg dat er bijverschijnselen zijn die onprettig uitpakken. Daar zou je wat aan moeten doen. De diagnose angst geeft daar geen houvast voor.

henk blanken
21 maart, 2010

@Arno: Zevenmijlslaarzen: klopt, maar in het bestek van een blogpost offer ik de nuance, nu even. Jij aarzelt over de vraag of “het verschijnsel van almaar openen en sneller is op te hangen aan angst voor de burger”. Ik doe dat ook, al was het maar omdat ik niet weet wat oorzaak en gevolg is.

Je kunt misschien zeggen, zoals Maarten van Rossem in zijn nieuwste boekje m.i. terecht doet, dat de medialogica – de innerlijke wetmatigheden van de massamedia – bleken samen te vallen met de logica van populistische partijen, die appeleren aan angst, onvrede en boosheid.

Ook als het om het populisme gaat is het de vraag wat er eerst was, de boze burger of de politieke beweging die daar een stem aan gaf. En parallel daaraan: in welke mate versterkte de aandacht in de media (Van Rossem noemt met name de NOS) het draagvlak voor het populisme van Wilders.

Ik realiseer me heel goed dat het waarschijnlijk een wisselwerking was. Onvrede, angst, media-aandacht en de politieke vertaling daarvan door traditionele partijen die – na Fortuyn – vonden dat ze ook naar de burger moesten gaan luisteren, waarna Wilders zich er mee profileerde.

lia
21 maart, 2010

Henk bij toeval kom ik weer eens op de site terecht, om te concluderen dat er nog niks veranderd is. Wat zou het jou nou wat de/welke burger denkt en nodig heeft; ik word daar helemaal gallisch van. Ik zie en lees nog wel eens een krant en dan denk ik, echt, dit wordt slechts nog uit vanzelfsprekendheden gelezen, én gemaakt. Zo is het met die hele journalistiek, als met de massamedia die haar verspreiden: het is 1 groot log onnozel instituut geworden en als er niet eens goed aan die poten wordt gezaagd, dan is dat over tachtig jaar nog zo. Niks creativiteit, niks verrassends, niks nou gaan we het even lekker anders doen, zelfs De Groene die toch altijd bekend stond om haar eigenwijzietijd, wordt tegenwoordig vermarkt. Hou nou toch op zeg. Journalistiek gedijt het best in tijden van oorlog, als de ene ideologie de ander wil bestrijden. En zelfs dan is het marketing voor de eigen club. Pak de boel een keer goed aan of gooi het op slot, maar hou op met het stukjes schrijven over je eigen leerprocessen. Ik ben helemaal niet bang. Weet je wát een leuk item is om eens een stuk over te schrijven: de overheidsinformatie dat de burger steeds ongezonder wordt, maar dat diezelfde overheid arbeidsdisciplineringsprocessen wel hoog in het vaandel blijft houden: grotegrotergrootst-bedrijven zijn immers zo belangrijk voor de economie. Wat een flauwekul allemaal zeg. Ik wacht op de partij die gaat pleiten voor het zelfvoorzienend bestaan, en ik verwacht dat dat helemaal niet zo lang meer gaat duren. Met besten groet,

lia
22 maart, 2010

Ik vind Henk toch een aparte hoor. Op zijn verzoek reageer ik, ik zet het eveneens op zijn site, mogelijk ziet hij mijn reactie daar wel, en vervolgens keurt hij de reactie niet goed zodat deze niet te zien is.

Ik vind het allemaal wat angsthazerij van Henk, en egotripperij en achterdeellebogen-werk. Mark Deuze is ook een aparte, maar die jongen durft wel mee te denken. Henk niet. Henk is niet boos, maar bang. Zijn stukken zijn projectie in plaats van reflectie.

Sent Wierda
23 maart, 2010

Merkwaardig: lia verwijt Henk Blanken nogal wat (angsthazerij, egotripperij, achterdeellebogen-werk). Maar zelf blijkt ze ver te staan van wat zich in de samenleving afspeelt. Een typisch geval van: de pot verwijt de ketel dat hij zwart ziet. Ik kan me indenken dat Henk Blanken denkt: je kan de pot op.

lia
23 maart, 2010

Dag Sent, van wiens samenleving zou ik volgens jou veraf staan?

Kim-Lan
24 maart, 2010

Wat een heen en weer verwijt. Maar wat vinden jullie nou eigenlijk van het artikel?
Geen slecht punt, de burger is bang zijn welvaart te verliezen. Maar uiting in boosheid, in welk opzicht dan? Ik zie hier geen voorbeelden van? En ja, kranten zijn minder terughoudend en beheerst maar wat wil je ook, ook kranten zijn bang om hun identiteit te verliezen, maar daar hoeven we niet over uit te weiden neem ik aan: iedereen weet waar ik het over heb. Sensatie verkoopt, dat is echt niet vandaag uitgevonden!

Sent Wierda
24 maart, 2010

@lia: ‘Ik wacht op de partij die gaat pleiten voor het zelfvoorzienend bestaan’.
Het zelfvoorzienend bestaan is de situatie zoals die in Nederland voorkwam in de zestiende en zeventiende eeuw.

lia
24 maart, 2010

ah Sent, dank je. Ik denk dat het niet zo lang meer duurt dat er partij op zal staan die zal gaan pleiten voor een zelfvoorzienend bestaan.

Dit betekent niet dat ik ver sta van (gebeurtenissen in) de (wiens?) huidige samenleving, mijn idee is juist gebaseerd op geluiden uit de huidige Nederlandse samenleving: er is een tendens gaande dat de steeds groter groeiende afhankelijkheidsrelaties in global opzicht (gas/olie, media, voedsel,commercie/politiek) steeds grotere ergernis oproepen, omdat een gevolg ervan is dat autonome, eigen keuzes steeds minder mogelijk zijn.

Over het algemeen zijn mensen tot op zekere hoogte bereid autonomie in te leveren voor afhankelijkheid, mits er sprake van wederkerigheid is danwel het inleveren van autonomie iets ‘oplevert’ in de vorm van (materieel en/of sociaal en/of psychisch) ‘nut’.

Omdat er momenteel in deze afhankelijkheidsrelaties geen sprake is van dergelijke wederkerigheid (behalve dan misschien op persoonlijk politiek niveau, zie Jaap de Hoop Scheffer die een leuke functie overhield aan de Nederlandse inzet in Uruzgan), noch van een nut-opbrengst, doch integendeel, deze afhankelijkheid voor wat betreft onze autonomie steeds meer kost, vermoed ik dat het niet meer zolang gaat duren eer een dergelijke partij het licht doet zien.

Je zou eventueel kunnen zeggen dat de PVV -overigens niet mijn partij- een dergelijke neiging heeft, maar mijn idee is dat een meer gematigde landelijke partij veel kans van slagen zal hebben. Op gemeentelijk niveau zie je dat de tendens al langer bestaat, zie de diverse partijen ‘plaatselijk belang’/'gemeentebelangen’ etc.

joyce
26 maart, 2010

Ik denk dat Lia zich moet beseffen dat hij/zij voor zichzelf spreekt en niet voor een volledige samenleving. Als je pleit voor een zelfvoorzienend bestaan ben je blijkbaar liefhebber van een feodaal systeem, wat om duidelijke redenen al honderden jaren niet meer bestaat.
Het stuk van Henk Blanken staat compleet los van theorieën over zelfvoorzienend bestaan, dus laten we ons alsjeblieft bij het onderwerp houden.

Volgens mij heeft Blanken gelijk, helaas. Ik woon in Dordrecht en je merkte dat er een angstige sfeer hing in de stad gedurende de week dat Milly Boele vermist was. Die sfeer werd met veel zorg gevoed door de media en de verslaggevers die neerstreken in de stad. Niet alleen in Dordrecht, maar ook in de rest van het land kende men een gevoel van onbehagen. Nu er langzaam duidelijkheid ontstaat over wat er met Milly is gebeurd neemt de media-aandacht af, en dus ook de angst. Na een overkill aan berichtgeving is men misschien Milly-moe, maar tevens niet langer bang. Op naar het volgende, schokkende nieuwsfeit wat de bevolking doet sidderen!

lia
26 maart, 2010

@Joyce: Hoe kun je nou zeggen dat ik voor mezelf spreek en niet voor een hele samenleving, en het zelf hebben over ‘de rest van het land’ waar ‘men een gevoel van onbehagen kende’.

Ik ben overigens geen liefhebber van een feodaal bestel maar wel van autonomie en bewustzijn: dat zijn waarden die ik verdedigen zou.

Marco Raaphorst
29 maart, 2010

Volgens psycholoog Matthijs Baas is angst een grote aanjager van creativiteit. Elk voordeel heeft zijn nadeel?

Ik geloof daar overigens geen bal van, zie http://www.melodiefabriek.nl/2010/03/20/muziek-a-z-b/


Laat een reactie achter »