Waarom ‘dokter Frank’, een nieuwe afslankgoeroe, zoveel aandacht krijgt in de Telegraaf, wil Margreet Vermeulen weten van Sjuul Paradijs in Volkskrant Magazine van 27 februari jongstleden. ‘Dat zal ik je precies vertellen,’ antwoordt de fameus grote, en zwaarlijvige, hoofdredacteur. ‘Sonja Bakker ging van Koen af en een vriend van mij, die ongeveer twee keer zo groot is als ik, kende ene dokter Frank die zou gaan promoveren op een nieuw dieet. Die man heeft natuurlijk ook een achternaam, maar goed. Dus ik zeg: “Jongens, het is tijd voor een nieuwe goeroe: hier is-ie en we noemen hem dokter Frank.” Voor de rest heb ik er geen enkele bemoeienis mee. Ben ook niet bij hem in therapie geweest. Inmiddels hebben we 120 duizend dokter Frank-boeken verkocht. Een leuke bijverdienste. Ik zag gewoon dat gat in de markt.’ Voor mensen met veel overgewicht schijnt het geen verstandig dieet te zijn, probeert Vermeulen nog. ‘Dat weet ik niet, hoor,’ aldus Paradijs’ achteloze repliek. ‘Als het niet goed is, moeten ze dat maar wetenschappelijk aantonen.’

Zeer zelden wordt ons een kijkje gegund in de journalistieke keuken van de ‘krant van wakker Nederland’. Alleen al daarom loont het de moeite even stil te staan bij Paradijs’ ontboezeming. Wat zegt hij hier precies? Of liever: welke geheime ingrediënten krijgen wij te zien? Om te beginnen is Paradijs op ‘dokter Frank’ gewezen door een vriend, nog dikker dan hijzelf. Het enige dat hij verder van belang vond, was dat ‘Sonja van Koen af’ was. Lees: na zoveel bestsellers en zoveel uren op tv wáren we Sonja Bakker al spuugzat. Eén dun excuus – het einde van haar relatie – volstond om haar definitief eh … te dissen. De vragen van de professionele journalist – wat voor ‘dokter’ is ‘Frank’? Heeft hij echt verstand van afslanken? Hoe is zijn reputatie in de medische en wetenschappelijke wereld? – spelen geen enkele rol in Paradijs’ afweging. Een massakrant maakt zijn helden niet alleen, maar breekt ze ook zelf weer af, op een zelfgekozen moment, met de vinger permanent aan de pols van het volksgevoel. Macht is hier de tweede subtekst. De krant blijft altijd machtiger dan de held, en laat hem dat af en toe voelen.

Exit Sonja Bakker, enter dokter Frank – keurig conform de agenda van Sjuul Paradijs. De grootste krant van het land lanceert de nieuwe dieetdokter, waarna het een koud kunstje is 120 duizend ‘dokter Frank’-boeken te verkopen. ‘Een leuke bijverdienste,’ zegt Paradijs tevreden. Zie daar de derde subtekst: geld.

Mariëtte Wolf, schrijver van Het geheim van de Telegraaf, heeft het langst in de keuken van de Telegraaf mogen kijken. Als eerste kreeg zij onbelemmerde toegang tot de archieven van de krant. In die bergen papieren en digitale documenten is geen spoor te vinden van de vele sudden switches à la Bakker-Frank die de Telegraaf zo gevreesd hebben gemaakt. ‘De redactie heeft geen vergadercultuur,’ vertelde Wolf onlangs na afloop van een lezing over haar boek in Spui25 in Amsterdam. ‘Als er al iets van een plan of een strategie schriftelijk wordt vastgelegd, gebeurt dat hooguit in de kroeg, achterop een bierviltje.’

Neus voor het volksgevoel
Wolfs verhaal en het interview in Volkskrant Magazine roepen een briljant artikel in herinnering van Charles Leadbeater, tegenwoordig bekend als nieuwe-mediagoeroe en auteur van het boek We-Think. Leadbeater schreef het stuk eind jaren tachtig voor de Financial Times, waar hij toen redacteur was. Het bevatte een analyse van de werkwijze van The Sun, het schandaalblad dat in dat decennium veruit de grootste krant van het Verenigd Koninkrijk was geworden. Onder de nieuwe eigenaar Rupert Murdoch en diens favoriete hoofdredacteur Kelvin MacKenzie was de tabloid politiek een rabiaat-rechtse koers gaan varen en premier Margaret Thatcher door dik en dun gaan steunen. Het meest beruchte voorbeeld was wel de kop GOTCHA, toen de Royal Navy de Argentijnse kruiser Belgrano tot zinken bracht tijdens de Falklands-oorlog in 1982. Om de ruim driehonderd gesneuvelde Argentijnse marinemannen begon The Sun zich pas te bekommeren toen kop en artikel ook verontwaardiging en felle protesten bleken op te roepen.

De neus voor het volksgevoel impliceert dat de makers van massakranten in voortdurend contact staan met ‘de straat’, 24 op 7 voeling houden met ‘wat er leeft onder de mensen’, in kroegen, patatlokalen en portieken. Niets is minder waar, zo toonde Charles Leadbeater overtuigend aan in zijn stuk. ‘De neus’ gedijt juist in totale afzondering van de stank van de goot. MacKenzie zag niemand buiten zijn journalistieke hofhouding en zijn vrouw en kinderen. De laatsten maar heel soms, want in zijn ‘gloriejaren’ zat hij dag en nacht op de redactie van de krant. Daar keek hij televisie en las hij af en toe wat – vooral concurrerende kranten zoals de Daily Star en Daily Mail.

Maar bovenal praatte hij, met het handjevol vertrouwelingen met wie hij samen The Sun maakte. Samen praatten en praatten zij, urenlang, altijd in dat redactielokaal, vast ook zonder ooit iets schriftelijk vast te leggen. Het waren geen twistgesprekken. Zij bevestigden elkaar vooral, voornamelijk in redeloze woede over van alles en nog wat. De buren van Sjuul Paradijs werden onlangs slachtoffer van een brute gewapende roofoverval. ‘Hoe is het in godsnaam mogelijk dat mensen zoiets doen?,’ roept hij uit tegen Margreet Vermeulen. ‘Wat is dit allemaal? En het gebeurt niet alleen bij mijn buren. Kom op nou.’ Vermeulen vraagt of hij zich onveilig voelt. Nee, zegt Paradijs, niet in Nederland. Daar gaat het ook helemaal niet om: ‘Ik heb het niet over mezelf, maar over wat je ziet en hoort. Er is een gevoel van onveiligheid.’

Liegen en bedriegen
Paradijs gaat af op wat hij zelf ziet en hoort, en destilleert daaruit een algemeen ‘gevoel’. Zo bouwen hoofdredacteuren als MacKenzie en hij een eigen illusie van de ‘volkswil’, een fantasie die in het geval van The Sun jarenlang wonderwel bleek aan te sluiten op de werkelijkheid. Althans, gemeten naar de sterk groeiende verkochte oplage. En zelfs daarbij zijn vraagtekens te plaatsen. Onderzoek heeft uitgewezen dat de lezers van The Sun geneigd zijn alle verhalen in die krant met een schep zout tot zich te nemen. Kennelijk ligt ook onder het succes van The Sun een subtekst verscholen: ja, wij liegen en bedriegen meestal, en de lezer weet dat, maar hij vindt dat geen bezwaar. Sterker, hij verwácht het juist van ons.

De Telegraaf liegt en bedriegt niet systematisch, zoals The Sun. Integendeel, de krant excelleert juist in het boven water halen van feiten die geen enkele andere nieuwsorganisatie weet te brengen. De Telegraaf spoort Saban B. op, de gewelddadige vrouwenhandelaar die ontsnapte tijdens een verlof van zijn Nederlandse gevangenisstraf – Paradijs is er terecht trots op. De Telegraaf meldt als eerste dat Jan des Bouvrie verdachte is in een fiscale fraude.

Toch blijft het uitkijken geblazen met de Telegraaf. Het Fantasialand van de volkswil is een zwarte doos, net als het koningshuis. De inwoners draaien zelf aan de kraan van informatie en verantwoording – meestal naar rechts, tot hij helemaal dicht zit. Krijgen Edwin de Roy van Zuidewijn en prinses Margarita de volle laag van de Telegraaf omdat er niets deugt van hun zaak tegen de Kroon, of worden zij gestraft omdat zij met hun onthullingen naar HP/de Tijd zijn gestapt in plaats van naar de krant die de monarchie als zijn exclusieve jachtterrein claimt? Wat zich afspeelt in het verborgene, kan ook gemakkelijker ontsporen. En het heersende maatschappelijke klimaat stimuleert eerder de ontsporing dan de beheersing. Meer en meer spectaculaire geweldsincidenten, zoals vrouwenhandel, eerwraakmoorden en agressieve meutes als in Hoek van Holland. Verlies van gezag en vertrouwen, door de kredietcrisis, door graaiende managers én ambtenaren, door de versplintering van het politieke landschap post-Fortuyn.

Dan wordt de verleiding groot de illusie een handje te helpen met actieve machinaties buiten dat benauwde en benauwende redactielokaal. In Engeland is dat op grote schaal gebeurd. Daarover de volgende keer.