Massakranten maken en breken hun eigen helden, op de manier en het moment die zij zelf kiezen. Daarbij varen zij op de wil van het volk zoals hun journalisten die zelf inschatten in de afzondering van hun redactiebunker, niet gehinderd door relevante feiten. Zo toont de massakrant zijn macht, zowel aan de lezer als aan de mensen die al held zijn of het hopen te worden. De verdiensten uit de exploitatie van de helden zijn een prettige bijkomstigheid.

De grootmeesters van dit spel werken voor Rupert Murdoch, bij schandaalbladen als de New York Post, The Sun en News of the World. In Nederland heeft de minder virulente Telegraaf het rijk alleen. Hoofdredacteur Sjuul Paradijs gunde onlangs een uitzonderlijk kijkje in zijn heldenkeuken, toen hij in Volkskrant Magazine vertelde over de lancering van ‘ene dokter Frank’, een nieuwe dieetgoeroe ter aflossing van Sonja Bakker. ‘Sonja ging van Koen af’, haar partner, gaf Paradijs als verklaring. En: ‘Ik zag gewoon dat gat in de markt.’

The making of a diet doctor – grappig om te lezen, maar verder niet van belang. Of is er meer aan de hand? Er staan verkiezingen voor de deur. Net als in 2002 dreigen CDA, PvdA en VVD te worden weggespoeld door een tsunami van volkswoede, dit keer vaardig gekanaliseerd door Geert Wilders. Acht jaar later kampt Nederland bovendien met de gevolgen van de kredietcrisis.

Toch zullen de strijdplannen van de politieke partijen tegen de miljardentekorten van de overheid nauwelijks een rol spelen in de campagne. Die wordt een wedstrijd. Geert Wilders tegen Job Cohen en Jan Peter Balkenende: wie zal er winnen? De moderne politieke campagne is een personencultus, en daarmee voer voor de heldenindustrie van de massamedia. Hoe hoger de inzet, hoe groter de verleiding de volkswil niet alleen te fantaseren, maar ook te manipuleren.

Crimineel gedrag
Een van de beruchtste voorbeelden is de Britse Lagerhuis-campagne van 1992. Twee jaar eerder was Margaret Thatcher afgezet en vervangen door John Major. Labour onder leiding van Neil Kinnock stond al sinds 1989 eerste in de peilingen. Toch bleven de kranten van Rupert Murdoch de Conservatieven steunen. In een eindsprint trokken zij alle registers open. Op election morning 9 april opende The Sun met het hoofd van Kinnock in een gloeilamp, en daarnaast de tekst: ‘If Kinnock wins today will the last person to leave Britain please turn out the lights.’ Tot ieders verbijstering won Major de verkiezingen.

Uit onderzoek bleek dat de last minute swing naar de Tories onder de lezers van The Sun groter was geweest dan het landelijk gemiddelde. Bij de concurrent Daily Star, die zich neutraal had opgesteld, was van zo’n afwijking geen sprake. ‘It was The Sun wot won it,’ triomfeerde de krant zelf (Zie: The Good, the Bad and the Unacceptable – The Hard News about the British Press. Raymond Snoddy. Faber and Faber, 1993). Kinnocks opvolger Tony Blair koos eieren voor zijn geld: hij paaide The Sun en de andere Murdoch-kranten net zo lang tot ze naar New Labour overliepen.

Inmiddels staan er in Engeland wederom verkiezingen voor de deur. De situatie is vergelijkbaar met die in 1992. Een alom gehate premier, dit keer van Labour, moet het opnemen tegen een populaire uitdager die in de peilingen meestal beter scoort. Wat gaan de Murdoch-kranten doen, en van welke methoden zullen zij zich bedienen? Hun campagne tegen Kinnock was even unfair als upfront: iedereen kon lezen en zien waar zij stonden.

Sindsdien hebben de Murdoch-bladen zich bekwaamd in meer ondergrondse manipulatie, waarbij zij zelfs crimineel gedrag niet uit de weg gaan. Zondagskrant News of the World heeft de mobiele voicemailboxen laten kraken van bekende Britten, en de zo gevonden informatie gebruikt voor ‘primeurs’. Murdochs Britse krantenbedrijf News International heeft deze misdadige praktijken bijna vier jaar lang uit de publiciteit weten te houden.

Kniechirurg
Een maand geleden deed de Lagerhuis-commissie voor Cultuur, Media en Sport verslag van een onderzoek naar dit schandaal. Haar oordeel was vernietigend. Topfiguren van News International probeerden tegenover de commissie uit alle macht ‘de waarheid te verdoezelen’, legden ‘collectief geheugenverlies’ aan de dag en hebben ‘opzettelijk verwarring gezaaid’. De conclusie: Murdochs krantenbedrijf heeft ‘aanzienlijke schade toegebracht aan de dagbladindustrie als geheel’. Begin 2007 had de commissie zich ook al eens verdiept in de zaak, zonder veel resultaat. Het was Nick Davies, de auteur van Flat Earth News, die het tweede onderzoek op gang bracht met een reeks onthullingen in The Guardian vanaf juli 2009.

Eind 2005 las prins William, de oudste zoon van prins Charles en wijlen prinses Diana, feiten in News of the World, zoals een bezoek aan een kniechirurg, die alleen bekend waren bij hemzelf en één of twee getrouwen. De prins schakelde de politie in en die ontdekte dat leden van de Royal Household – de koninklijke familie en haar personeel – slachtoffer waren geworden van phone hacking in opdracht van Clive Goodman, de royalty reporter van News of the World.

De hacker was Glenn Mulcaire, een privé-detective met wie Goodman samenwerkte. Het duo bleek ook de voicemails te hebben afgeluisterd van ministers, leden van het Lagerhuis, hoge militairen, beroemde sporters en sportbobo’s en andere bekende Britten. Toch besloten politie en justitie slechts een paar zaken strafrechtelijk te vervolgen.

Schadevergoeding
Goodman en Mulcaire bekenden schuld aan het afluisteren van het koninklijk huis. Mulcaire gaf daarnaast ook nog de afluistering toe van vijf andere beroemdheden, onder wie Gordon Taylor, directeur van de vakbond van Britse profvoetballers. In januari 2007 kreeg Mulcaire zes maanden gevangenisstraf en Goodman vier maanden. News of the World had hen toen al ontslagen; meteen na de veroordelingen trad ook Andy Coulson af, de verantwoordelijke hoofdredacteur. Aan drie slachtoffers, onder wie Taylor, betaalde News of the World in totaal meer dan een miljoen pond aan schadevergoeding, in ruil waarvoor zij geheimhouding beloofden. In een eerste eigen onderzoek hoorde de Lagerhuis-commissie begin 2007 Les Hinton, destijds de baas van News International. Hinton hield vol dat buiten Goodman niemand bij News of the World op de hoogte zou zijn geweest van diens phone hacking, ook Coulson niet.

Maar Davies kon vorig jaar citeren uit documenten in het strafdossier die tot dan geheim waren gebleven. Glenn Mulcaire bleek jaarlijks meer dan een ton in ponden te hebben ontvangen van News of the World. Gezien dat bedrag was het ondenkbaar dat de managers van News International van niets hadden geweten. Hun handtekeningen stonden ook onder Taylors schadevergoeding van zeven ton. Bovendien had de Information Commissioner, de Britse privacywaakhond, ontdekt dat 31 journalisten van News of the World én The Sun systematisch onder valse voorwendselen vertrouwelijke persoonsgegevens hadden weten te ontlokken aan banken, mobiele-belbedrijven en overheidsinstellingen.

Naar Engels recht is dat een strafbaar vergrijp als de publicatie van aldus vergaarde informatie geen algemeen belang dient. Heel vaak was dat het geval, zo blijkt uit interviews met slachtoffers. Verder hadden drie belbedrijven vastgesteld dat meer dan honderd van hun abonnees waren afgeluisterd. Davies noemde nieuwe namen van slachtoffers: vice-premier John Prescott, mediaminister Tessa Jowell, Man United-coach Sir Alex Ferguson, Boris Johnson toen hij nog Tory MP was en zelfs Rebekah Wade, hoofdredacteur van The Sun. Prescott was des duivels dat hij nooit was ingelicht. De politie verklaarde daarop alleen de zaken te hebben vervolgd waarin de bewijzen echt spijkerhard waren.

Powned
Waarom hield justitie de strafzaak zo beperkt en zo hush-hush? Had News International daar de hand in? De Lagerhuis-commissie heeft die kwesties niet kunnen ophelderen. News International beticht de commissie van vooringenomenheid, het najagen van een eigen ‘partijpolitieke agenda’ en lekken naar The Guardian. Murdoch en zijn Britse kranten zijn na twaalf jaar steun aan New Labour overgelopen naar de Tories. Gordon Brown, opvolger van de onoverwinnelijke Blair, is immers ‘van de kiezer af’, om Sjuul Paradijs te parafraseren. De afgetreden hoofdredacteur Andy Coulson is al ruim een jaar hoofd Communicatie van David Cameron, de Tory-leider die Brown hoopt te onttronen. Ondanks alle onthullingen piekeren Cameron en zijn partij er niet over Coulson te ontslaan.

Behalve van de belangrijkste Britse kranten is Murdoch eigenaar van Sky, de commerciële zender die al jaren floreert in Engeland. Kennelijk is het nooit genoeg. Murdochs meest prestigieuze titel, The Times, voert nu een kruistocht tegen de websites van de BBC, de publieke zender die ‘gratis, door de staat gesubsidieerd nieuws’ op de markt zou ‘dumpen’. De BBC heeft de boodschap al begrepen en besloot onlangs zelf tot een terugtocht, in een kennelijke poging Murdoch en andere critici de wind uit de zeilen te nemen.

Het Telegraaf-concern maakte onlangs zijn eigen ommezwaai. Na meer dan veertig jaar van vruchteloze campagnes tegen de Nederlandse publieke omroep heeft het mediabedrijf Hilversum weten te infiltreren met Wakker Nederland en PowNed van dochterbedrijf GeenStijl. De eigenaren stellen zich veel terughoudender op dan Rupert Murdoch. Nog wel: nieuwe, assertieve aandeelhouders als John de Mol – indirect, via de investeerder Cyrte – en Marcel Boekhoorn roeren zich al enige jaren. Niemand weet hoe die machtsstrijd zal aflopen. Ook bij de Nederlandse media worden de belangen almaar groter en de werkmethoden steeds rücksichtsloser – zie wat de arme ouders van Milly Boele over zich heen kregen.

Het is niet langer ondenkbaar dat ‘dokter Frank’ de maatstaf wordt voor de mediabehandeling van Jan Peter Balkenende, Job Cohen en Geert Wilders.