De Volkskrant is al jaren verklaard aanhanger van de theorie dat er door menselijk toedoen, zoals ons enthousiaste autogebruik, sprake is van een klimaatverandering die op termijn alle leven op aarde bedreigt. Als De Telegraaf dan een pro-autocampagne begint onder het motto ‘Laat Nederland rijden’, mag de Volkskrant die niet onweersproken laten. Doet hij dat wel, dan laat hij zijn lezers in de kou staan. Want welk standpunt moeten zij dan geloven? Anders gezegd: ook een kwaliteitskrant mág niet alleen campagnejournalistiek bedrijven, maar móet dat soms zelfs doen. Dat was de stelling die ik in mijn vorige column op deze plaats verdedigde.

Ik zei er wel bij dat een krant drie keer moet nadenken alvorens een campagne te beginnen. De redactie moet heel zeker van haar zaak zijn, anders gaat de krant op zijn gezicht. En terughoudend blijven. Campagnejournalistiek is een paardenmiddel, dat je alleen moet inzetten wanneer er geen andere weg openligt. Doe het goed of doe het niet, anders haakt de lezer af.

De zaak-Zalm
Maar goede kranten kunnen – en moeten, wederom – ook op andere momenten en manieren eigen keuzes maken. Dat doen zij veel te weinig, vooral in ingewikkelde kwesties waarin de lezer wel een goede gids kan gebruiken. Twee van zulke kwesties zijn het onderzoek naar het functioneren van Gerrit Zalm als bestuurder van DSB Bank, en de discussie over het enorme begrotingstekort.

Eerst de zaak-Zalm. In de zomer van 2007, een half jaar na zijn aftreden, werd de oud-minister van Financiën lid van de raad van bestuur van DSB, een bank die al jaren onder vuur lag van politici, toezichthouders en consumentenorganisaties. Al een jaar later werd Zalm de nieuwe eerste man van ABN Amro, de bank die alleen door miljarden aan staatssteun de kredietcrisis had weten te overleven. Weer een jaar later, in oktober 2009, ging DSB Bank failliet. Duizenden klanten van de bank werden hierdoor gedupeerd, nadat in 2008 al duizenden Icesave-spaarders hen waren voorgegaan. De ophef was enorm.

Banken en financiële markten opereren bij de gratie van vertrouwen, en dat was door beide deconfitures ernstig ondermijnd. Hoe had het zo ver kunnen komen, ondanks het permanente toezicht van liefst twee waakhonden? De Nederlandsche Bank (DNB) houdt in de gaten of de banken goed zijn voor het geld dat de rekeninghouders aan hen hebben toevertrouwd, en in het bijzonder of de bestuurders van die banken voldoende ‘deskundig en betrouwbaar’ zijn. Ieder jaar opnieuw onderwerpt DNB het functioneren van bankiers aan een zogenoemde marginale toetsing. De Autoriteit Financiële Markten (AFM) moet de Albert Cuyp in financiële producten ‘eerlijk en transparant’ zien te houden.

In een poging het vertrouwen te herstellen besloten DNB en de AFM tot een integrale herbeoordeling van de voormalige DSB-bestuurders, alsof die nooit eerder waren getoetst. Probleem daarbij was dat de wet de toetsers strikte geheimhouding oplegt, van hun onderzoek en van hun eindoordeel. Om publiek en politiek toch te kunnen informeren, kreeg de ervaren jurist Michiel Scheltema de opdracht de herbeoordelingen te beoordelen. Scheltema kreeg wel inzicht in het onderzoek en de oordelen van de toezichthouders, en moest op grond daarvan vaststellen of die deugden of niet.

Fundamenteel meningsverschil
Op maandag 1 maart van dit jaar stuurde Scheltema zijn eerste bevindingen aan zijn opdrachtgever, demissionair minister van Financiën Jan Kees de Jager. Dat eerste rapport ging alleen over Gerrit Zalm. Scheltema had het liefst in één keer gerapporteerd over alle herbeoordelingen van oud-DSB’ers. Maar dat bleek onmogelijk, vooral omdat DNB en de AFM veel meer tijd nodig hadden voor hun herbeoordelingen dan eerder was verwacht. Bovendien moest vooral de positie van Zalm dringend worden opgehelderd. Het wankele ABN Amro kon zich geen leider veroorloven wiens functioneren langdurig ter discussie bleef staan.

Uit Scheltema’s rapport bleek een fundamenteel meningsverschil tussen de toezichthouders. De AFM was zeer kritisch over Zalms rol bij DSB, en vond dat hij daarom niet was te handhaven aan het hoofd van ABN Amro. DNB vond van wel, omdat hij had gedaan wat in zijn vermogen lag om DSB op de goede weg te krijgen en te houden. Minister De Jager sloot zich aan bij DNB: Zalm kon wat hem betreft rustig aanblijven bij ABN Amro.

Scheltema legt vrij gedetailleerd uit hoe het meningsverschil kon ontstaan. DNB is veruit de oudste toezichthouder van de twee. De centrale bank doet haar werk als waakhond in stilte en in het diepste geheim, omdat de minste geringste indiscretie een ‘run’ op een bank kan veroorzaken. (Bij DSB was overigens toch zo’n run komen opzetten, en meteen met fatale gevolgen.) De betrekkelijke nieuwkomer AFM, van 2002, heeft nog een zekere profileringsdrift. Bovendien is het markttoezicht juist gebaat bij openheid. Met boetes en andere sancties probeert de AFM een voorbeeld te stellen, dat potentiële verstoorders van de ‘eerlijke en transparante’ handel in financiële producten moet afschrikken.

Toch vond Scheltema dat de jongste hond te ver was gegaan. DNB en AFM hadden hun onderzoek gezamenlijk gedaan, maar de herbeoordeling zelf is door de wetgever exclusief voorbehouden aan DNB. De AFM had zijn eigen oordeel over Zalm informeel kenbaar kunnen maken aan de centrale bank. Dan was de afwijkende mening van de AFM geheim gebleven. Maar de Autoriteit stuurde DNB een formele ‘aanbeveling’, waardoor het meningsverschil op straat kwam te liggen. Dat suggereerde een verdeeldheid die er strikt genomen niet was – de positieve herbeoordeling van Zalm door DNB overrulede immers de aanbeveling van de AFM. Maar het resultaat was natuurlijk toch dat het geschokte vertrouwen van het publiek alleen maar verder werd ondergraven. Bovendien achtte Scheltema de negatieve aanbeveling van de AFM ‘onvoldoende onderbouwd’, en de manier waarop die tot stand was gekomen onzorgvuldig. Zo had de AFM Zalm inzage geweigerd in bepaalde stukken en beweerde feitelijke onjuistheden niet willen rechtzetten.

Potje tafeltennis
Al deze essentiële details en nuances bleven onderbelicht in de publiciteit over Scheltema’s rapport en de nasleep daarvan. Ook de serieuze kranten, nog altijd hét medium voor complexe verhalen, behandelden de zaak-Zalm hoofdzakelijk als een potje tafeltennis. DNB en AFM ruziën over Zalm – ping. Tweede Kamer boos – pong. Scheltema kraakt AFM af – ping. Oud-AFM-leider Arthur Docters van Leeuwen noemt het rapport van Scheltema op zijn beurt ‘onevenwichtig, onjuist en pretentieus’ – pong. Gerrit Zalm roept zelf iets terug – ping. Tenslotte geeft Hans Hoogervorst, de huidige baas van de AFM, een nadere toelichting aan de Tweede Kamer. De aanbeveling van zijn mensen was weliswaar ‘aan de stevige kant’, maar het ging slechts om ‘een suboordeel van ondergeschikte betekenis’ – smash.

Wie had er nou gelijk? De AFM of DNB? De Jager of de oppositie? Scheltema of Docters van Leeuwen? En dan die Houdini-act van Hoogervorst: wat voor hachee moesten we daarvan maken? De lezer mocht het allemaal fijn zelf uitzoeken.

De kranten meldden alle bovenvermelde incidenten als op zichzelf staande gebeurtenissen. Voor zover zij dit nieuws in context plaatsten, deden zij dat op gezag van anderen. Zalm zou ‘beschadigd’ zijn omdat de AFM zo kritisch over hem was. En de oppositie was boos, dat was ook heel ernstig. Hier en daar zal er nog wel een peilinkje tegenaan zijn gegooid. Of, nog hipper, een web poll. Vindt u dat Zalm moet blijven/vertrekken bij ABN Amro? Omcirkel a.u.b. de optie van uw keuze. Uitkomst, ongetwijfeld: 71 procent – of 59, of 83,7 – vindt dat Zalm moet opstappen. Hup, weer een opening krant.

IQ van boven het vriespunt
Deze aanpak – of liever: het gebrek daaraan – kan gemakkelijk leiden tot onbegrijpelijk proza. Eén willekeurig voorbeeld, uit een hoofdcommentaar van de Volkskrant van 3 maart: ‘De “maximale transparantie”, waarvoor De Jager met reden heeft gekozen, heeft nu geleid tot een situatie waarbij alle partijen zijn beschadigd.’ Close read u even met mij mee? Minister De Jager heeft gekozen voor maximale transparantie. ‘Met reden’, dus dat vindt de Volkskrant kennelijk goed. Maar het resultaat is dat ‘alle partijen zijn beschadigd’. Joh, je meent het! Wat erg!

Geen lezer met een IQ van boven het vriespunt – en dat zijn toch heus de meesten – neemt zulke kronkels serieus. Ik heb geen spoor van empirisch bewijs, maar dat weet ik heel zeker. In dezelfde Volkskrant wijdde Frank Kalshoven drie dagen later zijn wekelijkse column over economie aan de zaak-Zalm. ‘Met rode oren’ had Kalshoven het rapport van Michiel Scheltema gelezen. ‘Mijn conclusie: Zalm moet aanblijven bij ABN Amro, en de toezichthouders moeten zich schamen, de Autoriteit Financiële Markten voorop, maar De Nederlandsche Bank daar niet ver achteraan.’ Zo had de columnist uit het rapport begrepen dat DNB nooit criteria heeft vastgelegd voor de beoordeling van bankbestuurders. Dit tamelijk schokkende nieuwsfeit ontbrak in de berichten op de gewone nieuwspagina’s. De gewone journalisten die deze berichten maken, wekten daarmee de indruk het rapport-Scheltema in het geheel niet tot zich te hebben genomen, of in ieder geval niet goed.

Cultuurgoed
Hoe kun je dan nog volhouden een ‘kwaliteitskrant’ te maken, die geen Omo of Unox is maar een ‘cultuurgoed’? Hoe durf je dan nog privileges te claimen als de ‘redactionele onafhankelijkheid’?

Binnenkort moeten wij gezamenlijk een nieuwe Tweede Kamer kiezen. Hét issue voor die verkiezingen is het enorme gat in de staatsfinanciën, en de pijnlijke politieke keuzes die daarvan het gevolg zijn. Weer moeten wij ons een weg zoeken door complexe vraagstukken. Weer laat het gidswerk van de kranten te wensen over. En weer verschuilen zij zich achter columnisten en deskundigen.

Daarover volgende week.