De NOS had minder aandacht moeten besteden aan de Mexicaanse griep. Het Brabants Dagblad had bij de uitbraak van de Q-koorts harder moeten doorbijten. En Argos had een geplande uitzending over de Q-koorts nooit moeten schrappen omdat het ministerie van Landbouw net die week maatregelen had aangekondigd. De deelnemers aan het VVOJ Café Media-epidemie – Henk Mees van het Brabants Dagblad, Rinke van den Brink van NOS Nieuws en Kees van den Bosch van Argos – keken maandagavond terug op de berichtgeving over de Mexicaanse griep en de Q-koorts.

Het eerste bericht over de Q-koorts (toen nog ‘een geheimzinnige ziekte’) in het Brabantse dorp Herpen verscheen in juni 2007 in het Brabants Dagblad. Enkele maanden later werd duidelijk dat het om Q-koorts gingen en berichtten ook landelijke media zoals NRC Handelsblad en de NOS over de uitbraak. Het zou echter nog tot eind 2009 duren voordat de ernst van de problemen tot het grote publiek doordrong.

Een uitzending van Zembla was het keerpunt, menen Henk Mees (Brabants Dagblad) en Kees van den Bosch (Argos). “De week na de Zembla-uitzending was het opeens dikke paniek in politiek Den Haag”, aldus Van den Bosch.

Grote impact
De berichten dat de Q-koortsepidemie werd onderschat, waren er al jaren. Net zoals de verhalen van artsen die er al langer bij de overheid op aandrongen om maatregelen te nemen tegen de bron van de ziekte: de boerderijen met besmette geiten en schapen. Maar door de Zembla-uitzending werd de Q-koorts opeens een echt onderwerp voor de politiek. “Televisie heeft een grote impact. Bovendien kiest Zembla partij”, verklaart Van den Bosch het ‘succes’ van de uitzending.

Ook volgens Mees heeft de toon van de Zembla-uitzending een belangrijke rol gespeeld. “Misschien hadden wij ook eerder voor de Zembla-toon moeten kiezen. We hadden in de eerste fase van de ziekte iets scherper kunnen zijn. We hebben toen niet hard genoeg doorgebeten. Tegelijkertijd heb je ook een verantwoordelijkheid naar de lezers: die moet je niet een onterechte angst aanpraten.”

Rinke van den Brink (NOS) is minder overtuigd van de rol van Zembla: “Je kunt ook zeggen dat het door NRC Handelsblad kwam. Die pakten in hetzelfde weekend ook uit over de Q-koorts.” Hij vindt dat er sprake was van ‘een goede uitzending’ van Zembla, al waren de meeste feiten volgens hem al langer bekend.

Verweggistan
Mees draagt nog een andere verklaring aan voor de relatief late commotie over de Q-koorts. “Als de Q-koorts zich in Zuid-Holland had voorgedaan, was er al veel eerder aandacht voor geweest. Nu speelde het probleem zich toch af in Verweggistan.” Van den Brink en Van den Bosch zijn het daarmee oneens.

Van den Brink: “Je kunt niet zeggen dat niemand aandacht heeft voor de Brabantse problemen. We hebben er bij de NOS veel aandacht aan besteed, ook al in 2007 en 2008.” Van den Bosch noemt het onderwerp ‘te smeuïg’ om te laten liggen. “Een dierziekte die overspringt op de mens staat altijd in de belangstelling. Dan maakt het niet uit waar de ziektegevallen zich voordoen.”

Toch besloot Argos in 2008 om af te zien van een uitzending waarin deskundigen aan de bel trokken over het weifelachtige optreden van het ministerie van Landbouw. In de week dat de uitzending gepland stond, besloot het ministerie namelijk toch om maatregelen te nemen. Een grote fout, geeft Van den Bosch toe. “Ik heb me achteraf voor de kop geslagen. De insteek van ons programma had natuurlijk moeten zijn dat het ministerie maatregelen had genomen die ze een jaar eerder al hadden moeten nemen.” Het was een uitzending die Zembla in 2009 alsnog maakte, “maar dan met plaatjes”.

Opportunistische redenen
Van den Brink is tevreden over de manier waarop NOS Nieuws verslag heeft gedaan van de Q-koorts, “maar ik had gewild dat we de Mexicaanse griep anders hadden aangepakt”. Het is niet zozeer de inhoud van de berichten waar Van den Brink spijt van heeft, als wel de hoeveelheid. “De berichten waren heel genuanceerd – zo heb ik constant benadrukt dat elke griepepidemie veel doden kent – maar de hoeveelheid aandacht was te groot.”

Elke vrijdag werd gemeld hoeveel doden er die week waren gevallen. “We hebben wel discussies gehad over de vraag hoelang we dat zouden moeten blijven doen. Maar elke vrijdag was er dan toch de druk om dat nieuws te brengen. Het was natuurlijk een groot onderwerp waarover veel vragen van kijkers binnenkwamen – dat had ik nog nooit in die mate meegemaakt – maar er speelden ook opportunistische redenen een rol, bijvoorbeeld als het een nieuwsluwe dag was.”

Van den Bosch (Argos) meent dat media zich onmogelijk konden onttrekken aan de hoos aan nieuws over de Mexicaanse griep. “Achteraf kun je vaststellen dat er niets is gebeurd. Er zijn minder mensen door griep overleden dan in voorgaande jaren. Er is veel bombarie geweest over niets. Maar als betrouwbare wetenschappers melden dat er mogelijk tientallen miljoenen doden kunnen vallen, dan raast zo’n bericht door alle media heen. Daar kun je niet onderuit komen.”

Ab Osterhaus
Van den Bosch vraagt zich wel af of er niet meer ruimte had moeten worden gegeven aan deskundigen zoals Huub Schellekens die al in april 2009 in NOVA zei dat de Mexicaanse griep nooit tientallen miljoenen levens zou eisen. In plaats van Schellekens kreeg Ab Osterhaus in de media ruim baan.

Over hem onthulde Argos dat hij aandelen had in een bedrijf dat meewerkt aan de ontwikkeling van vaccins tegen die griep. “En Osterhaus heeft daarover gejokt tegenover De Telegraaf en tegenover Pauw & Witteman”, aldus Van den Bosch.

Van den Brink betwijfelt of Osterhaus en andere deskundigen die zijn gelieerd aan farmaceutische bedrijven, hun adviezen aan de overheid hebben aangepast vanwege hun banden met de industrie. “Ik heb nog geen wetenschapper gesproken die de integriteit van Osterhaus in twijfel trekt. En ik denk ook nog steeds dat het destijds geen gek besluit was van Klink om vaccins in te kopen. De mainstream gezondheidsdeskundigen waren ervan overtuigd dat de Mexicaanse griep ene potentieel gezondheidsprobleem was.”

Ook Van den Bosch durft niet te zeggen dat Osterhaus zijn adviezen aan de overheid heeft aangepast om er financieel beter van te worden. “Maar het is natuurlijk wel vreemd dat het regeringsbeleid is om wetenschappers te dwingen om BV’s op te richten om zo onderzoeksgeld binnen te halen.”