Het artikel van Arjen Mulder met de titel ‘Auteur en Amateur‘ prikkelt mij om iets te zeggen over het begrip amateur in een historisch perspectief en binnen de context van het domein van de kunsten.

Wanneer we het hebben over het maken van kunst, gebeurt dat door amateurs en professionals. Amateurs maken kunst louter uit liefde voor het vak, professionals zijn opgeleid voor dat vak en maken kunst om er van te leven. Zo kan de professional zich ook als autodidact ontwikkeld hebben. We zien dat fenomeen veel in de wereld van de soaps en de nieuwe digitale media, maar ook binnen de ‘urban culture’ en de jongeren-(straat)cultuur.

Er zijn goede en slechte amateurs en er zijn goede en slechte professionals: het zegt naar mijn idee niets over kwaliteit. Amateur komt van amare en dat betekent liefhebben. Amateur betekent dus niets meer en niets minder dan liefhebber. Vaak wordt amateur verward met slecht of knullig of onderontwikkeld…..dat komt natuurlijk voor, maar is niet gelijk aan. In dat geval hanteren we begrippen als beunhazerij of dilettantisme. In die zin is het begrip amateur nog steeds een geuzennaam.

In Nederland wordt er door 7 miljoen amateurs vanaf 14 jaar actief kunst beoefend in alle disciplines, van schrijven tot en met film en nieuwe media.
Als je de professionele kunst ontwikkeling wilt begrijpen moet je naar mijn idee juist kennis nemen van de amateurkunsten.

Interactieproces
Liefhebberskunst komt voort uit de vrije tijdsbesteding. Juist het samengaan van artistieke ambities en sociale cohesie vormt de kracht van de amateurkunsten. Bij amateurs komt de prikkel om kunst te creëren van binnenuit, vanuit een innerlijke noodzaak.

En wat is mooier dan liefhebben……en liefde die we serieus nemen kost energie, veel tijd, zweet en tranen, maar geeft vooral veel genot en plezier. De liefhebber vervult een bijzondere positie in de relatie kunst/samenleving. Uitgangspunt is het besef dat kunst geen statisch geheel is maar een dynamisch proces, waarbij culturen van verschillende groepen met elkaar kunnen botsen, kunnen samengaan en zich naast elkaar kunnen ontwikkelen. Uit deze interactie ontstaan nieuwe kunstvormen die een vernieuwingsimpuls voor het culturele leven vormen.

In dit interactieproces heeft de amateurkunst een grote betekenis, deze bepaalt voor een belangrijk deel het kunstontvankelijk klimaat: het zelf beoefenen van kunst en het beschouwen van kunst zijn zaken die elkaar wederzijds versterken. Als de liefhebber actief wordt gestimuleerd vanuit makers, producenten, podia en overheid, kan zij een grote rol spelen in de verspreiding van de acceptatie van kunstontwikkelingen.

Amateurs tonen de grootste belangstelling voor het kunstaanbod, dat direct aansluit bij hun ‘vak’. Uit onderzoek blijkt dat 35 procent van de hele bevolking kunstbezoeker is, waarvan bijna 50 procent deelneemt aan amateurkunst.

Er is dus een positief verband tussen deelname aan kunst en kunstbezoek. Overigens is het van belang te benadrukken, dat het hier om een neveneffect gaat, omdat amateurkunst op zichzelf al van waarde is. Het is de broedplaats van talent en heeft een ontwikkelingsfunctie tot de professionele kunsten. Amateurkunstenaars behoren tot het beschavingspotentieel van een democratische samenleving. Door zelf iets te creëren ontstaat de belangstelling en liefde voor de kunst in het algemeen. Amateurkunst is noodzakelijk voor de culturele ontwikkeling in een samenleving als geheel.

Vakman-kunstenaar
De geschiedenis leert ons dat tot ver in de negentiende eeuw het aanschouwen en het zelf beoefenen van kunst onlosmakelijk verbonden waren. Echter, al in diezelfde eeuw werd een proces in gang gezet dat de wereld van de kunsten opsplitste in het domein van de professionele kunsten en dat van de liefhebbers. Door de opkomst van de burgerij, de toenemende industrialisatie en onder invloed van het maatschappelijke en economisch proces van arbeidsdelingen en professionalisering, wilde de ‘vakman-kunstenaar’ zijn specialiteit tonen en die ook erkend en beschermd zien. De scheiding tussen kunst om den brode en kunst als liefhebberij wordt een feit. Op het terrein van wetenschap en techniek had deze scheiding zich al eerder voltrokken.

Vanaf dat moment organiseren amateurs zich in zelfstandige verenigingen en andere vormen van organisaties, op al die gebieden als muziek, toneel, beeldende kunst, dans, opera, operette, koren, film, literatuur, nieuwe media, fotografie.

De ontstane kunstvakopleidingen richten zich vooral op bepaalde disciplines binnen het domein van de kunsten, zoals theater, beeldende kunst, fotografie en film. Voor literatuur, poëzie, dramaschrijven, scenarioschrijven ontstaan pas na 1980 speciale vakopleidingen die mondjesmaat door de overheid worden erkend. In vele gevallen is de schrijver (de auteur) een amateur of een autodidact die zich professional mag noemen als de lezer dat als zodanig beoordeelt en wanneer hij of zij er van kan leven.

Maatschappelijke motor
De kunstensector is inmiddels een zelfstandige, niet meer weg te denken maatschappelijke motor geworden, een gevestigde wereld met een hoog ontwikkelde en goed onderhouden infrastructuur. Kunst staat niet langer principieel ter discussie en hoeft haar bestaansrecht als zondanig niet te verdedigen.

Kunst is een onderdeel van de cultuur, ervan uitgaande dat cultuur de uitdrukking is van het denken, handelen en ervaren van mensen in een bepaalde maatschappelijke ontwikkeling. Kunst is tegelijkertijd ook de uitdrukking van cultuur: een vormgegeven constructie c.q. beeld, uitgetild boven het dagelijkse bestaan van werk en vrije tijd, van liefde en verlangen, van hartstocht en geweld, van pijn en strijd, van maatschappelijke bewegingen, van leven en dood.

Het heeft niet meer de magische functie van haar oorsprong, maar een esthetisch – representatieve functie: kunst wordt gemaakt om getoond te worden, om gelezen te worden, om bekeken te worden.

Kerk, klasse en staat
Kunst is de taal van de verbeelding en is een weergave van een bepaalde visie op de werkelijkheid, een andere kijk op het leven. Kunst heeft een eigen betekenis, een eigen intrinsieke kracht die op zichzelf staat en als zodanig beoordeeld kan worden.

Dat maakt kunst zeer divers en verschillend aan kwaliteit, van traditionele kunstvormen tot en met de nieuwe ‘avant-garde’. Wanneer kunst tot de maatschappelijke ervaring van mensen wordt, intellectueel en emotioneel “toegeëigend” wordt, is er sprake van een culturele ontwikkeling. In die vermaatschappelijking van kunst, oftewel democratisering van kunst, hebben de amateurs een essentiële rol. De kunstwereld heeft zich al lange tijd losgeweekt van kerk, klasse en staat. Principieel wordt niets en niemand de toegang ontzegd tot de culturele sector met zijn klassieke, moderne, experimentele, cultureel diverse, nieuwe media (amateur)kunstuitingen. De hedendaagse kunst kan zich vernieuwen en ontwikkelen op welke manier dan ook. Bewegingen van emancipatie en democratisering hebben tot grote vernieuwingen geleid, juist in de meeste gevallen veroorzaakt door de liefhebber.

Idols
De eeuw waarin we nu leven brengt ons in menig opzicht een complexe en hevig veranderende tijdgeest, politiek, economisch, maatschappelijk en cultureel. We leven in een tijd van recessie, van oorlogen en terrorisme, van toenemende verschillen in arm en rijk, groeiende onveiligheid en enorme bezuinigingen voor de deur, in een nieuwe multi-etnische samenleving met een kleurrijk cultureel aanbod. We leven ook in een tijd van onbegrensde communicatiemogelijkheden, internet, de GSM cultuur, de nieuwe media. Het marktvraagstuk, de betekenis van de massa en de commercie spelen ‘n grote rol. Diverse cultuuruitingen ontwikkelen zich en de huidige tijdgeest brengt ons een dominante cultuur van reality-tv, TMF, Soap en Idols, X-factor door de grote invloed van de media. Het is de cultuur van het amusement, van glamour en glitter, de charismatisering van de BN-er, de popularisering van de kunsten.

Veel amateurs kunnen risico’s nemen en er op los experimenteren, waardoor ze ook vaak een tegenwicht bieden door uit te gaan van vernieuwing, originaliteit en gedrevenheid. Hun kunstuitingen brengen een andere manier van denken teweeg, kritisch, ontregelend, ontroerend, emanciperend en doen een ander appèl op onze denkvermogens en emoties. Vaak combineren amateurs artistieke vernieuwing met maatschappelijk engagement.

Internationaler repertoire
Aansluitend bij Arjen Mulder ga ik binnen dit verhaal uit van twee andere vormen van amateurs: de oprechte liefhebber zonder verdere ambities en de amateur die absoluut professional wil worden op wat voor manier dan ook. Beiden kunnen goed of slecht zijn in de kwaliteit die ze leveren, maar daarin heeft de kijker, de beschouwer, een buitengewoon grote rol. Wanneer de kijker geen andere referenties heeft dan het alledaagse om hem heen, laag opgeleid is en minder ingevoerd in de wereld van de kunsten, zal hij of zij de kunstuitingen anders waarderen dan de kijker die hoog opgeleid is en/ of kunstminnend is. In die zin is de relatie kunstenaar en beschouwer is onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Door de invloed van de nieuwe en digitale media en door voortschrijdende vermenging van diverse culturen krijgt het domein van de kunsten een veel breder karakter. Het repertoire wordt internationaler en de nieuwe trends uit vooral de muziek, dans en “straat”taal volgen elkaar in steeds sneller tempo op. Het accent komt minder te liggen de traditionele tekst, de taal van het lichaam en de beweging wordt belangrijk. De jonge liefhebber werkt veelal buiten alle opleidingen en gevestigde structuren om die ontwikkeling op eigen wijze vorm te geven, vaak binnen de eigen community, “ondergronds” en op eigen gecreëerde locaties. De grenzen vervagen tussen professionals en amateurs; het is de noodzakelijke bron van waaruit de nieuwe initiatieven ontstaan en kunnen doorgroeien naar een volwaardige kunstpraktijk. De kunst om lief te hebben verhoogt de kwaliteit van leven in alle opzichten.

609 is het kwartaalblad van het Mediafonds.