Het is een nogal sarcastisch stukje geworden, op het lezenswaardige Freakonomics-blog van Stephen J. Dubner en Steven D. Levitt. De VN-klimaatcommissie IPCC heeft, vooroplopend op het vijfde rapport over al-dan-niet-antropogene klimaatverandering alle 831 deelnemende experts een brief gestuurd.

De boodschap is simpel. Of ze voorzichtig met ons willen zijn. Heel voorzichtig. Wij journalisten raken namelijk nogal snel in de war van ingewikkelde wetenschappelijke termen. Het IPCC heeft er gelijk maar een lijstje met dergelijke termen bijgedaan.

Zoals daar zijn:

Onzekerheid; literatuur; risico; ozon; viraal; exotisch; trend; negatief; straling; theorie; model; gemiddelde; discipline; ecologie.

Nu denkt u misschien: wat een negatief gedoe! Alsof ik geen theorie van een model kan onderscheiden. Die discipline heb ik gemiddeld genomen heus wel.

U misschien wel. Maar ja, dan verspreiden collega’s weer een kulbericht waardoor je haast geneigd bent je aan te sluiten bij het leger van wetenschappelijke boe-roepers die vinden dat de voorlichting van het publiek aan echte deskundigen moet worden overgelaten: zijzelf.

Slapen
Nemen we dit bericht er even bij, waarin staat: ‘Een andere studie waarschuwt voor de gevaren van te veel te slapen, uit onderzoek blijkt namelijk dat iemand die meer dan 9 uur slaapt anderhalf keer zoveel risico lopen (sic) op dit soort hart- en vaatziekten.’

De eerste zin is uiteraard volslagen onzin. De wetenschappers in kwestie hebben alleen vastgesteld dat er een verband is tussen lang slapen en hartziekten. In vaktermen: er is een correlatie. Iets anders dan causaliteit, een oorzakelijk verband.

Anders gezegd, de onderzoekers waarschuwen helemaal niet dat het gevaarlijk is om lang te slapen. Voor hetzelfde geld zorgt datzelfde wat ervoor zorgt dat mensen gevoeliger worden voor hartproblemen ook voor een verhoogde slaapbehoefte. Of hebben kerngezonde mensen minder slaap nodig.

We weten het niet. Daarom houden de onderzoekers daarover ook wijselijk hun mond. Bizar genoeg eindigt hetzelfde nieuwsbericht dat eerder zo stellig was, dan ook terecht met de woorden: ‘Het is hen wel nog niet duidelijk waarom dit zo is.’

Als u al wat langer het nieuws volgt, en daar ga ik maar even vanuit, dan weet u dat dit soort berichten waarin een verband wordt verward met een uitspraak over de oorzaak van dat verband bepaald niet uitzonderlijk zijn. Wetenschappers hebben er zelfs een mooie spotprent over gemaakt:

(Omdat ik geen toestemming heb gekregen de cartoon te reproduceren, verzoek ik u even op deze zin te klikken.)

Het intellect van Drosophila melanogaster
Die maakt gelijk de twee grootste problemen duidelijk.

Eén: wetenschappers nemen ons gaandeweg nog minder serieus dan het intellect van Drosophila melanogaster. Wat op zich niet zo erg is – want wetenschappers zijn rare mensen die zelf alleen stukjes gepubliceerd kunnen krijgen in obscure bladen die maar 42 abonnees hebben – ware het niet dat goede relaties met wetenschappers best handig zijn om het tweede probleem te kunnen oplossen.

Twee: we informeren het publiek niet goed, wat best vervelend is, want dat zijn de mensen voor wie we werken. En als die ontdekken dat we er een zooitje van maken, verliezen ze ons vertrouwen in ons (case in point: dat proces is in volle gang).

Dat laatste zou me nog niet eens zoveel kunnen schelen als een groot deel van dat publiek vervolgens een alternatief zou vinden. Die zijn er wel: het barst van de uitstekende wetenschappelijke weblogs. Maar het bereik van die weblogs is relatief klein.

Nu weet ik ook wel dat door de komst van internet het woord ‘massamedium’ aan erosie onderhevig is. En dat het waarschijnlijk is dat in de toekomst nieuwsconsumenten hun dagelijkse fix aan informatie zullen samenstellen uit een eigen selectie van gespecialiseerde informatiebronnen, zoals voornoemde weblogs.

Geen paasei
Maar zover is het nog niet, en bovendien, er zullen vast enkele grote nieuwsorganisaties overblijven. Daarom is het misschien handig om journalisten twee wetenschappelijke vuistregels mee te geven:

1. Met elkaar hand in hand lopen betekent nog niet dat de een de ander verwekt heeft. Dat kan wel (moeder en vader die met hun zoontje aan de wandel zijn) maar het hoeft niet (Romeo en Julia waren zoals bekend niet eens familie). Oftewel: het hebben van een relatie zegt nog niets over de familiebanden. (Is deze metafoor u te abstract, onthoud dan: relatie is geen correlatie.)
2. N = 1 ei = geen paasei. Waarmee bedoeld wordt dat opzienbarend nieuws uit één onderzoek dus geen aanleiding biedt de voorpagina leeg te ruimen totdat andere wetenschappers het resultaat hebben bevestigd. Tenzij met heel veel mitsen, maren en andere voorbehouden.

Knullige lijstjes met voor journalisten te moeilijk geachte woorden van het IPCC zullen ons dan hopelijk in de toekomst bespaard blijven. Net als in paniek geraakte lezers die niet langer dan 7 uur meer durven te slapen.