‘De Europese Commissie vond een database geen document’

Brigitte Alfter

Het is 2004. 55 miljard aan landbouwsubsidies vinden, zoals ieder jaar, hun weg naar boeren en bedrijven door heel Europa. Het is bijna de helft van de Europese begroting. Maar waar gaat het geld heen?  De Deense onderzoeksjournaliste en Europa-correspondent voor de Deense krant Information Brigitte Alfter (foto links) vraagt de gegevens op bij de Europese Commissie. Sinds 2001 heeft de Europese Unie immers een wet die het recht op toegang tot overheidsinformatie waarborgt.

Maar ze kreeg nul op het rekest: “Ik kreeg de gegevens niet. Ze stonden in een database. En een database is geen document. Volgens de Europese Commissie hoefde ze alleen documenten vrij te geven.”

Right to Know Day

In Nederland wordt volgende week voor het eerst de internationale Right to Know Day gevierd. Centraal staat het recht op toegang tot overheidsinformatie. In de Europese Unie is dit zelfs een grondrecht. In Nederland is deze toegang geregeld in de Wet Openbaarheid Bestuur (WOB). De strekking: alle overheidsdocumentatie is in principe openbaar. Het doel: burgers moeten de overheid kunnen controleren. Een transparant bestuur.

Maar wat is overheid, en wat is documentatie? En ‘in principe’ impliceert dat er uitzonderingen zijn. WOB-verzoeken eindigen dan ook niet zelden met een rechtszaak. “Het wel of niet krijgen van toegang tot overheidsinformatie is het resultaat van een machtsspel”, zegt Brigitte Alfter.

Het recht op die informatie wordt bevochten door burgers, NGO’s en journalisten zoals zij. Alfter (1966) is medeoprichtster van WOBbing.eu, een site die de krachten en kennis van Europese journalisten over WOBben bundelt, en geeft trainingen over WOBben. Op haar Watchdogblog, op de site European Observer, volgt ze kritisch de staat van transparantie van het bestuur in Europa.

Niet dat ze een activist is, zegt ze zelf. “Ik ben gewoon een journalist en wil mijn lezers de informatie geven waar ze recht op hebben. De WOB is daarvoor een van mijn krachtige instrumenten. Als ze dat van mij af willen pakken, vecht ik ervoor”.

Zoals in het geval van de landbouwsubsidies. Alfter gaat met het antwoord van de Europese Commissie naar de Europese ombudsman. Ondertussen wacht ze de uitspraak niet af. In Denemarken hebben collega’s via een WOB-verzoek de gegevens over landbouwsubsidies al boven water gekregen. “Maar veel bedrijven hebben een vestiging in meerdere landen, en krijgen ook in meerdere landen subsidie. Ik wilde het Europese verhaal”.

Samenwerking tussen Europese journalisten

Alfter helpt collega’s in verschillende Europese landen met het indienen van nationale WOB-verzoeken over de verdeling van de landbouwsubsidies. Eén voor één komen de verhalen naar buiten in Engeland, Zweden, Nederland, Duitsland. Met een groep journalisten, academici en NGO’s bouwt ze aan de site farmsubsidy.org, waarop een database ontstaat met alle gegevens. “Toen kon ik mijn lezers vertellen dat landbouwsubsidies ook naar de koningin van Engeland gaan en dat het meeste geld naar grote bedrijven gaat. Concrete verhalen”.

Een goede wet voor transparant bestuur, en een goed gebruik daarvan, zijn volgens Alfter tekenen van een goed functionerende democratie. De Noordeuropese landen kennen een lange traditie van openbaarheid, met Zweden als koploper: daar is al sinds 1766 een WOB van kracht. Ook Nederland was er in 1980 vroeg bij, maar raakt volgens experts in de uitvoering steeds verder achterop. Gemeentes vragen steeds vaker geld voor het geven van informatie en de lijst met uitzonderingen op de WOB groeit. Engeland kreeg in 2005 pas een wet, maar heeft inmiddels een bloeiende WOB-praktijk waar ook burgers veel gebruik van maken.

De Europese ambtenaren, afkomstig uit landen met verschillende WOB-tradities, zijn vaak niet gewend aan openheid, zegt Alfter. “Ik zie dat daar de verschillende bestuursculturen botsen. Als ik een WOB-verzoek indien, beschouwen veel ambtenaren dat als agressief. Er heerst een cultuur van geheimhouding, en die is heel moeilijk te doorbreken”.

Mee- en tegenvallers

De wet die de toegang tot overheidsdocumenten van de Europese Unie regelt is dan ook nog jong, uit 2001. “Zoals met elke nieuwe wet moeten rechtszaken uitwijzen hoe hij wordt toegepast, en daarvoor precedenten scheppen”.

Zoals in het geval van de database met landbouwsubsidies. De ombudsman oordeelde dat ook databases onder overheidsdocumentatie vallen. Inmiddels heeft de Europese Unie het bij wet verplicht gesteld om de verdeling van de landbouwsubsidies jaarlijks openbaar te maken. Ook in Nederland worden deze gegevens sinds 2007 gepubliceerd op de website van het ministerie van LNV. Of het een gevolg is van het WOB-project durft Alfter niet met zoveel woorden te zeggen. “Het volgt elkaar wel op in tijd”.

Is er, na negen jaar Euro-WOB, al te zeggen welke kant het op gaat? In de strijd om openbaarheid is het moeilijk om van een positieve of negatieve trend te spreken, zegt Alfter. In de jurisprudentie die nu aan het ontstaan is op Europees niveau zijn er mee- en tegenvallers.

Een meevaller: burgers kunnen voortaan informatie opvragen bij de European Medical Agency over bijwerkingen van medicijnen. Dit orgaan valt namelijk ook onder de openbaarheid van bestuur, zo oordeelde de ombudsman. Wat er wel en niet onder de WOB valt is een terugkerend onderwerp van discussie. Zo oordeelde de rechtbank in Nederland recent dat de Nederlandse Vereniging van Gemeenten, een belangenvereniging die louter uit overheidsorganen bestaat, niet onder de WOB valt.

Een tegenvaller: een Beierse bierbrouwer mag niet weten welke ambtenaren er aanwezig waren bij een vergadering tussen de Europese Commissie en de Britse overheid. De zaak diende tot aan het Europees Hof, dat oordeelde dat vanwege de privacy van de aanwezigen deze informatie niet openbaar hoefde te worden gemaakt. Alfter spreekt op haar Watchdogblog van een ‘zwarte dinsdag’.

“Het argument van privacy is een excuus”. Bij de belangenafweging tussen privacy en openbaarheid wint privacy, ook in Nederland, steeds meer terrein. Alfter: “Er zijn welomschreven regels in het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens over wat privacy is. Een ambtenaar die uit hoofde van zijn functie bij een vergadering is, wordt niet aangetast in zijn privacy als bekend is dat hij er bij was”.

Beperking van een grondrecht?

Bij de Europese Unie is nu een wetswijziging in de maak die het recht op toegang zal beperken. Alfter hoopt dat die wijzing nog zal worden aangepast. “Het ontwerp dateert nog van vóór het verdrag van Lissabon, waarin de toegang tot overheidsinformatie als een grondrecht wordt erkend”.

Hoe het zich ook verder ontwikkelt, journalisten moeten volharden, is de overtuiging van Alfter. “Uiteindelijk komt het neer op twee dingen, geld en macht. Wij delegeren macht aan de overheid om ons te besturen. Dan moeten we ook zo goed mogelijk kunnen controleren wat ze met die macht doen. Democratie maken we met zijn allen”.

Dinsdag 28 september is het de internationale Right to Know Day. In Den Haag organiseren verschillende organisaties, waaronder de VVOJ, NVJ, BigWOBber en Amsterdam Open Innovative Capital een avond over de kansen van en problemen met de WOB. Dan zullen ook de meest Transparante Ambtenaar 2010 en de Obstructor 2010 worden verkozen. Bekijk hier de genomineerden. Voor meer informatie over de avond: www.bigWOBber.nl .

5 reacties

  1. William schreef op 27 september 2010 om 19:57

    Vecht door Brigitte Alfter!
    De gewone burgers staan achter je.
    Die weten al lang dat het daar in Brussel niet deugd!
    succes

  2. Pingback: EU omzeilt WOB door te stellen dat database geen document is « MAD Media Magazine

  3. Zie hier mijn digitale dossier met ± 3.650 digitale documeneten dat reeds anderhalf jaar in behandeling is in het EHRM:
    http://www.lagunisol.org
    cookies uit
    javascript uit
    onderlijning uit
    ivm met uw en mijn veiligheid

    Hans Willems,
    rechtsstatelijkheidsfascistenjager

  4. Rianne Moes schreef op 4 oktober 2010 om 22:52

    Heel goed dat Brigitte Alfter vecht voor de rechten van burgers en bovenal journalisten. Hoe kunnen journalisten nog goed hun werk doen als ze niet eens kunnen functioneren op een eerlijke wijze? Journalisten dienen toegang te hebben tot dit soort documenten om hun rol als ‘waakhond’ van de samenleving goed uit te voeren. Journalisten dienen een publiek belang, houden zich aan een gedragscode en zullen deze informatie ook alleen gebruiken voor artikelen relevant voor burgers. Hierin dienen ze beschermd te worden. Het beperken van het openbaar maken van dit soort informatie heeft niets met privacy te maken, omdat het geen individuen betreft, noch schaadt.
    Steeds meer lijken de wegen die een journalist bewandeld ingeperkt te worden. Beperkingen op opnames van gesprekken, en ook beperkingen tot de toegang van openbare informatie en op websites.

  5. Pingback: ‘De Europese Commissie vond een database geen document’ | Irene de Pous

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Meer over Blog (999 van 1534 artikelen)


Documentairemaker en mediahistoricus Chris Vos schreef afgelopen week op De Nieuwe Reporter ...