Kwaliteitskeurmerk voor journalisten bestaat al

TAO of journalismHet onderwerp ‘kwaliteitskeurmerk voor journalisten’ staat garant voor felle debatten en afwijzende reacties. Dat ondervond de Nijmeegse hoogleraar Jo Bardoel enkele maanden geleden toen hij in zijn oratie pleitte voor zo’n keurmerk. De professionele kwaliteitsjournalistiek zal zich te midden van de overdaad aan (online) informatieverschaffers duidelijker moeten professionaliseren en profileren, was zijn centrale stelling. In een internetomgeving, zonder het vanzelfsprekende imago van degelijkheid en betrouwbaarheid dat dagbladen en omroepen aankleeft, moet de journalist die borg wil staan voor kwaliteit, zich onderscheiden van afzenders van gratis en gestuurde informatie. Dat kan door zo’n keurmerk.

Dat riep de gebruikelijke reacties op: overheidstoezicht en dus aantasting van de uitingsvrijheid met in de verte wellicht een vleugje tuchtrechtspraak, met sancties dus. Allemaal verwerpelijke dingen waar de journalistiek zo ver mogelijk van verwijderd moet blijven.

Bovendien, welke instantie gaat die keurmerken uitdelen en op basis van welke criteria? En hoe bestraf je overtredingen? Wordt het keurmerk dan weer ingetrokken? Wie worden lid van de keurmerkpolitie? En is de burger wel geïnteresseerd in koninklijk goedgekeurde nieuwssites?

Keurmerk: TAO of Journalism

In de discussie bleef onvermeld dat zo’n keurmerk in de Verenigde Staten al bestaat. Daar kan iedereen die zich als journalist beschouwt en die kwaliteit wil leveren, de TAO of Journalism omarmen.

De afkorting TAO staat voor transparency, accountability en openness.

“If you’re a legacy journalist, a citizen journalist, an independent blogger, or anyone else practicing journalism in the broadest sense of the word, here’s an idea that can help you gain credibility and earn trust: Take the TAO Pledge and display the TAO Seal on your website, blog, printed page, newsletter, or wherever. It’s a promise to your readers, viewers or listeners that you will be Transparent about who you are, Accountable for your mistakes, and Open to other points of view.”

Transparant zijn betekent duidelijkheid verschaffen over achtergrond en leidende beginselen van bijvoorbeeld een nieuwssite. Ook houdt het in informatie geven over achtergrond, opleiding en werkervaring van de redactieleden en over eventuele banden met politieke partijen of belangengroepen. Op de site moet een lijst staan van adverteerders en donoren. Wordt voor het promoten van iets of iemand betaald, dan moet ook dat worden vermeld.

Informatie die onjuist blijkt, wordt zo snel mogelijk gecorrigeerd. Ook zal helder worden uiteengezet waarom het mis ging. Soms kan een follow-up geboden zijn. In elk geval is een excuus op zijn plaats en de belofte om voortaan nauwkeuriger te werken. Een klein scheutje nederigheid siert een mens, ook een journalist.

Het moet voor het publiek duidelijk zijn waar nieuwsfeiten aan de orde zijn en waar opinies en commentaren. Uiteenlopende opvattingen en tegengestelde meningen zijn welkom. Het publiceren van kritiek en commentaar leidt tot een open dialoog.

Wanneer een redactie een ethische code heeft of een ander document over professionele standaarden, moet dat duidelijk worden vermeld. Nog beter is het de tekst daarvan integraal op de site te zetten, zodat het publiek kan toetsen of de redactie zich aan haar eigen uitgangspunten en standaarden houdt.

De TAO of Journalism is een initiatief van John Hamer, president van de Washington News Council. Dat is een onafhankelijke stichting die ijvert voor ‘fair, accurate and balanced news media’ ten dienste van een democratische samenleving. Deze stichting, wel aangeduid als ‘outside ombudsman’ of ‘better business bureau’, roept de nieuwsmedia publiekelijk ter verantwoording voor hun doen en laten zoals de media dat ook zelf doen ten aanzien van andere personen en instanties in de samenleving.

Klagende burgers

Men wil ook een dialoog tussen burgers en journalisten bewerkstelligen over ethiek en andere kwaliteitsstandaarden. Die standaarden worden ook bepleit voor burgerjournalisten, bloggers, hyperlokale nieuwssites en andere online informatiekanalen.

Bij deze Council kunnen burgers, die zich door een mediapublicatie geschaad achten, een klacht indienen. Als klachtenbehandelaar is deze raad qua samenstelling en werkwijze in hoge mate vergelijkbaar met onze Raad voor de Journalistiek, met dien verstande dat er een groot verschil is op het punt van de legitimatie: de Washington News Council is niet opgericht door de beroepsgroep en de media-organisaties zelf, maar door een groep bezorgde burgers van binnen en buiten de journalistiek.

Achtergrond van het TAO-keurmerk is het slinkende vertrouwen van het publiek in de geloofwaardigheid van de journalistiek. Met het toenemen van het aantal informatieverschaffers, vooral online, groeit ook de verwarring bij het publiek over de betrouwbaarheid van de mainstream media en de blogosfeer. Dat vertrouwen neemt weer toe naarmate media transparant zijn over zichzelf en publiekelijk verantwoording afleggen over hun doen en laten.

Hulpmiddel, geen oplossing

Ook open staan voor inbreng van burgers verhoogt de geloofwaardigheid. Een TAO-vignet op de website plaatsen is een manier om te laten zien dat men deze beginselen onderschrijft. Het is een hulpmiddel, geen oplossing.
Het vignet is “totally voluntary, self-selected and self-affixed. (…) There will be no official oversight group, licensing body or regulatory association. The hope is that engaged citizens will offer feedback online. (…) We want to crowdsource ethics.”

Toch is er een mogelijkheid op de TAO-site om te melden dat iemand niet waarmaakt wat hij belooft. Handelt iemand herhaaldelijk in strijd met de standaarden, dan wordt hij aan zijn jasje getrokken en eventueel uitgenodigd voor een hoorzitting om zich te verantwoorden ten overstaan van andere TAO-journalisten. Uiteindelijk is er de sanctie van het intrekken van het vignet.

De gevestigde journalistiek in de VS stond evenmin te applaudisseren. In de woorden van Hamer: “Journalists instinctively react negatively to anything that smacks of licensing, certification, regulation, oversight — there is great resistance….I think the beauty and the appeal of the TAO seal is its simplicity. We don’t specify which ethical codes or what standards you’re going to follow — we just want you to be open about them. Just tell us.”

Lering trekken uit TAO-keurmerk

Toch loont het om goed naar het Amerikaanse voorbeeld te kijken, niet om het te kopiëren, maar om er lering uit te trekken. Er is dus geen overheid die de journalistiek reguleert. Er is evenmin een ballotagecommissie die beschikt over een superieur besef van kwaliteit en die vanuit die positie keurmerken uitdeelt. Er is geen van bovenaf opgelegde ethische code. Er is wel een vignet waarmee de redactie of de individuele journalist aan het publiek laat zien dat hij of zij kwaliteit wil leveren en dat hij daarop aangesproken kan worden.

Inmiddels heeft dit idee ook buiten de Verenigde Staten aanhangers gewonnen, waaronder de ombudsman van de Volkskrant en zijn collega bij de Standaard, zo blijkt uit de lijst van sympathisanten. Of het idee breder wordt gedragen moet blijken uit de discussie die hopelijk gevoerd wordt op basis van argumenten, niet van klassieke reflexen.

Huub Evers is lector Interculturaliteit en journalistieke kwaliteit en docent Media-ethiek aan Fontys Hogeschool Journalistiek in Tilburg.

Huub Evers

Huub Evers is media-ethicus en lid van de Raad voor de Journalistiek. Hij was lector bij Fontys Hogeschool Journalistiek in Tilburg.

Alle artikelen van Huub Evers op De Nieuwe Reporter.